1. даҕ. Уһун, үчүгэйдик сулуйуллубут, кыһыллыбыт (хол., ураҕас), уһун уонна мырчыстаҕаһа суох (хол., моой). ☉ Длинный, ровный и гладкий (напр., жердь со снятой корой)
   Кулугур ураҕас. ПЭК СЯЯ
   Бухатыыр үс былас Үөкэйэр өттүктээх, биэс былас Биэкэйэр бииллээх, Түөрт былас Кулугур моойдоох. Суорун Омоллоон
2. сыһ. суолт. Олох, букатын, адьас. ☉ Совершенно
   [Ийэлэрэ уолаттарыгар:] Кунаах маҥан оҕустаах, Кулугур маҥан атыырдаах, Дьулусхан баай Тойон оҕонньордооххо тиийиэххит. ТТИГ КХКК
   ♦ Кулугур кулгаахтаа, тараах иэннээ — кулгаах туллуор, иэн тириитэ бысталаныар диэри накаастаа, таһый. ☉ Жестоко, беспощадно обращаться с кем-л. (букв. сделать ему отвислые уши и полосатую спину)
   Баҕар, оҕолорум эрэйдээхтэри, күлүмнүүр көмүстэрбин, …… таһыйаҥҥын тараах иэнниэҕиҥ, кулугур кулгаахтыаҕыҥ. П. Ойуунускай
   Бэйиккэй, манна таҕыстаргын эрэ туттаран ылан тараах иэнниэм, кулугур кулгаахтыам. Далан

туохт. Кулгааҕыттан тарт. ☉ Дергать, тянуть за уши. Уолун кулгаахтаата
♦ Кулугур кулгаахтаа — улаханнык кэһэйэр гына накаастаа. ☉ Надрать уши (подвергнуть телесному наказанию)
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам, тараах иэнниэм буолуо. Д. Апросимов

сыҥсый диэнтэн хай
аата. Биир сыҥсыйыы бурдук иннигэр миэхэ түүннэри-күнүстэри үлэлиэҥ, эйигин баҕас тараах иэнниэм мин диэтэх киһи. А. Фёдоров
Соҕотох ылларбыт дьаллыга табаҕы сыҥсыйыы эбит, ол да үгэһин сылынан бырахпыт. АДУ ӨМУу

саҥа алл. Сааныыны көрдөрөр (күүскэ, үрдүк интонациянан этиллэр). ☉ Выражает строгое предупреждение с угрозой (произносится энергично, с повышенной интонацией)
[Баай Байбал:] Эккэй! Кини өссө Бассабыык Баһылайынан куттуура баар эбит дии. П. Ойуунускай
Омоҕой кыыһыран сиргэ силлиир: Эккэй, эр булунан эриллэҥнээбиккин иҥиир иэнниирим буолуо! М. Обутова-Эверстова
«Эккэй, кэл эрэ бэттэх!» — диэбитинэн [Бөҕө Ньукулай] Күүстээх Мааркап диэки хардыылыыр. С. Тумат
русск. экий

I
аат.
1. 1. Баттаҕы тарыырга аналлаах чаастай тиистэрдээх тэрил. ☉ Расчёска, гребень
Сиэбигэр пластмасс тараах тобоҕо сылдьарын булан тараанна. Софр. Данилов
Уолчаан тостубут тиистэрдээх ньаалбаан тарааҕынан кини хойуу баттаҕын аргыый аҕай тараан барбыта. В. Гаврильева
Тараана турбут тарааҕын тыастаахтык туумбаҕа бырахта. А. Фёдоров
2. Сорох көтөрдөргө төбөлөрүгэр үүнэр, үксүгэр кыһыл дьүһүннээх, сымнаҕас эт. ☉ Гребешок (петушиный)
Өйдүүбүн күн кылахаччыйа ойуута Кыһыл тараахтаах бөтүүгүм Уһуктан ордоотуута Оскуолабар сүүрэрим. П. Тобуруокап
Кубаача Куурусса тарааҕыныы Кулгааҕа кытаран барда. С. Васильев
3. кэпс. Боромньу. ☉ Борона
Микиитэ Адаамап оҕонньор сиэйэлкэнэн бурдук ыстарар, арыт тараах тарыыр. Д. Таас
Кинилэр хоруппут сирдэрин уун-утары тарааҕынан саптаран истилэр. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Дьураа-дьураа сурааһыннардаах, дьураалаах. ☉ В полоску, полосатый
Кыһыл тараах кырааскалаах дьааһыктар …… тураллар. Амма Аччыгыйа
Таллан эриэн Тараах ырбаахылаах, Кыргыыны билбэтэх Кыл баттахтаах Кыра соҕус уол. И. Эртюков
Давид Романович тараах ойуулаах күөх пижамалаах дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн сытта. В. Протодьяконов
Манна [күөлгэ] үөскүүллэр: сытыы тиистээх сордоҥнор, тараах эриэн алыһардар. «ХС»
♦ Тараах иэннээ көр иэннээ
[Куһаҕан Хочугур:] Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайыҥ кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
Оттон, бэйикэй, манна таҕыстаргын эрэ туттаран ылан тараах иэнниэм, кулугур кулгаахтыам. Далан
◊ Тараах күрдьүгэс көр күрдьүгэс II
Тойонноро Маһарах этиитинэн бу түүн Мас Өнүгүй ойууну кыырдаран, биир тараах күрдьүгэс кунан оҕуһу өлөрөн, сэрии сэбин хааннаатылар. Эрилик Эристиин
Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх, такырыттаҕас муостаах кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥоруллар. Н. Павлов. Тараах ту- йах (таах) — үрүҥ дьураалардаах хара туйах. ☉ Чёрные копыта в белую полоску
Миинэр миҥэтэ …… Чаҕыллаах харахтаах, Тараах туйахтаах, Ньалака сиэллээх-кутуруктаах. Саха фольк. [Уулаах] таһырдьа тахсан, таҥхайбыт быһыылаах, тараах туйахтаах улаан аты сэргэттэн сүөрэн [ылла]. Эрилик Эристиин
Тараах туйах үксүгэр элэмэс сылгыга баар буолар. АНД СӨДьИ
тюрк. тарак
II
даҕ., түөлбэ. Атаах. ☉ Избалованный, капризный
Мааны, тараах оҕо дьиэ миинньиктиирин абааһы көрөн үҥсүбүт. Болот Боотур
Тараах кыыс Тыҥаахтаатаҕына Атаах уол Айгыһыннаҕына Күн күлэр. Кэлэйэн күлэр. С. Данилов

туохт. Иэннээх буол. ☉ Иметь ширину, поверхность, площадь
Үрэхчээн, улам холкутуйан, улам сырыынньа сыырданан, кэҥэс иэннэнэн истэ. Амма Аччыгыйа
Уһулута ойон тахсыбыт муустар лаампа чаҕыл сырдыгар күөх толбоннонон, килэркэй иэннэнэн ылаллар. С. Федоров. Витим уута эбиллэрин кытта, Лена улуутуйар, улаатар, муора курдук киэҥ иэннэнэр. Б. Лунин (тылб.)
♦ Тараах иэннэн көр иэннээ
Тараах иэннэммит, кулугур кулгаахтаммыт, аатым-суолум алдьаммыт, дьолум-соргум тохтубут дьахтары, миигин, ким ылыай. Эрилик Эристиин
«Уордаах Чоочо оруоскатыттан тараах иэннэниэм, кулугур кулгаахтаныам кэриэтэ, хара тыа ордууламмытым ордук», - диэбитэ Баһылай. В. Протодьяконов
[Дворяннар уонна помещиктар] Россия норуота хара көлөһүнүн тоҕон, этирик түөстэнэн, тараах иэннэнэн, умса-төннө түһэн туран оҥорбут, туппут, айбыт материальнай, духовнай баайын-дуолун сүүһүнэн сыллар тухары супту уулаан, байан-тайан олорбуттара. ФММ ДьКС

1. Араастаан эрилин-бурулун, эрийэ-буруйа хамсаа. ☉ Извиваться, виться, змеиться, петлять
   Окуопабыт бу субуллан барда дии, оол эриллэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
   Үрэх сүүрүгэ буору-сыыһы ытыйан, эриллэҥнии устубута. В. Иванов
   Эриэн үөн мас көөбүлүгэр саһаары эриллэҥнээн эрэр эбит. «Чолбон»
   Уот, кыһыл моҕой үөн курдук эриллэҥнээн, чачыгырыы умайар. Уйулҕан К
2. Араастаан имиллэҥнээн хамсан, өттүккүнэн оонньоо (киһини этэргэ). ☉ Кривляться, извиваться телом, виляться (о человеке)
   Киһилэрэ бары сүһүөхтэринэн эриллэҥнээн, физзалы тула хааман мускуллан киирэн барда. Э. Соколов
   Любалаах ойон туран, муусукаҕа уйдаран, үҥкүүлээн эриллэҥнээтилэр. А. Никифорова
   Кыыс күлэ-үөрэ күлүмнээн, өттүгүнэн оонньоон устудьуон уол тула эриллэҥниир. У. Ойуур
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ иҥээҥнээн, чугаһыы сатаан араастаан кубулҕатыр, мунньаҥнаа (үксүгэр дьахтары этэллэр). ☉ Манерничать, жеманиться, ломаться, добиваясь чьего-л. расположения (обычно о женщине)
   Ити дьахтар эриллэҥнии сытыйан баран, ол да иһин мааҕыҥҥыттан сыстаҥнаабыт эбит дии! В. Титов
   [Омоҕой:] Эр булунан эриллэҥнээбиккин иҥиир иэнниирим буолуо. «Чолбон»
   Мин эйиэхэ эриллэҥнээбитим дуо, бэйэҥ сырса сылдьыбытыҥ дии. Күрүлгэн

туохт.
1. Биири тохтоло суох хатылаан, лэбэйдээн, биһэн таҕыс. ☉ Надоедать, утомлять, повторяя без кон ца одно и то же
Дьоммут биһигини оттоон сүөһүгүтүн иитиҥ диэн мискийэр инилэр. Далан
Алҕаһы күүркэтэр туохха нааданый? Дьиҥинэн, барыта сүүс төгүл судургу, ону бэйэбит наһаа элбэхтик мискийэн, кыраны да улаатын нарабыт. Н. Лугинов
Татыйаас гим назияҕа бардаҕына, үөрэнэр үөрэҕэ олус салгымтыалааҕа, туох даҕаны сонуну, саҥаны би эрбэт, мэлдьи үөрэх кинигэтигэр суруллубуту эрэ мискийэн тахсаллар. В. Протодьяконов
2. Тохтообокко эрий-мускуй, тугунан эмэ салгыт, сылат (кыра оҕо туһунан этэргэ). ☉ Надоедать расспросами, приставанием (о ребёнке)
Кыра оҕо ийэтин күнү быһа мискийэр. «ХС»
3. көсп. Арахпакка эрэйдээ, ыар батт ы к б у о л ( санаа туһунан этэргэ). ☉ Мучить, терзать душу (о тяжёлых думах, печальных мыслях)
Ити кэмҥэ Сергейи араас санаа киирэн мискийбитэ. В. Яковлев
Кинини мэлдьи биир санаа мискийэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көр миккий
1.
Тиһэҕэр Пётрдаах Маншиков муораҕа тиийэллэр, долгун кытылы кырбыыр, чай тааһын мискийэр. АС НИСК. Күн тахсар байҕалын биэрэгин мискийэ оонньообут күөх бааллар сэнииллэр дуу кыра бэйэбин, мин диэки Харбаһар курдуктар. Ч. А й т м а т о в (тылб.)
5. көр миккий
2
Соччо улахан кырдьаҕаһа суох эрээри, ыар олох мискийэн этирик түөстээбит, иҥиир иэннээбит буолан, эрдэ кырдьыбыт көрүҥнээх этэ. КА СДьДь
Василий Яковлевиһы сэрии ыардара мискийэннэр, билигин кыырыктыйан эрэр астаах. ССС
6. Туохха эмэ такайан үөрэт, уһуй. ☉ Обучать кого-л. чему-л., натаскивать в чём-л.
Үөрэхтээх ыччаты эрдэттэн мискийэн, кырдьаҕас, уопуттаах дьоҥҥо куурустары аһыталаан, аналлаах оскуола тэрийэн, орто звено каадырдарын дьиҥнээхтик бэлэмнииргэ уолдьаста. П. Егоров