м. разг. иитийэх оҕо.

м. садок (1. тыыннаах балыгы хаайар уулаах сир, иһит; 2. кыылы эбэтэр көтөрү хаайан ууһатар дьиэ, клетка; 3. иитийэх кыыллары хаайар бүтэй).

прил. 1. (предназначенный для приёма кого-чего-л.) ылар, тутар, ылыы; приёмная радиостанция ылар радиостанция; приёмные экзамены ылыы экзаменнар; 2. (назначенный для посещений) приёмнуур, көрсөр; приёмные часы приёмнуур чаас; 3. в знач. сущ. приёмная ж. приёмнай, приёмнуур хос; # приёмный сын иитийэх уол; приёмная мать ииппит ийэ. "

туохт. Хараҥаччы курдук түргэнник, чэпчэкитик туттан-хаптан сырыт. ☉ Двигаться очень быстро, проворно, легко, подобно ласточке
Бэрэдэбиэс кыыс хара долгун суһуоҕун Хайа өрүнэн баран Хааман-сиимэн хараҥаччыламмыт. Р. Баҕатаайыскай
Иитийэх кыыс им-дьим сылдьан Им тэтэрэ кыыһыаҕыттан Им саһара сүтүөр диэри Хара дьиэҕэ хараҥаччыланар, Ходуһаҕа хоролдьуйар. «Чолбон»

I
тыаһы үт. т. Хаас саҥатын үтүктэн саҥарыы. ☉ Подражание крику гуся-гуменника
Иитийэх да хаас — Син биир хаас, Арай дэҥ-дуҥ Кыҥ-хаҥ саҥарар. П. Тобуруокап
II
сыһ. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, иһиллэр-иһиллибэт гына (саҥар). ☉ Не соглашаясь с кем-л., раздраженно, вполголоса (бормотать)
Баартыйа былааны толор диир. Мин ону хайаан да толоруом, ким да кыҥ-хаҥ саҥатын аахсыбакка. «ХС»
Этиһэриирсэр дьаллык Сахаайаҕа төрүт да сыстыбатах диэххэ сөп. Кими эмэ кытта өтөрүнэн кыҥ-хаҥ саҥарсыбытын да өйдөөбөт кини. «ХС». Тэҥн. кыҥыр-хаҥыр

тыаһы үт. туохт.
1. Киҥнээхтик, дьаныһан үр (кыра ыты, ыт оҕотун этэргэ); үрэргэ маарынныыр дорҕоонно, саҥата таһаар (хол., сорох кыыл, көтөр). ☉ Лаять злобно и непрестанно (обычно о маленькой собаке); издавать звуки, похожие на лай (напр., о нек-рых зверях, птицах)
Күөрт ыт, нэмийэн чугаһыы сатыы-сатыы, ыраахтан туран үрэн ньаҕыйда. В. Яковлев
Соллой [иитийэх суор оҕото] арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. И. Федосеев
Өйдөөн истибиппит — кырса үрэн ньаҕыйар эбит. Н. Габышев
2. кэпс. Үрүт-үөһэ, тохтоло суох саҥар да саҥар буол (мөҕүттэр, этиһэр быһыынан). ☉ Говорить без умолку, не переставая (обычно с укором, бранясь)
Эмээхсин чэйин иһэн сыйбаарда-сыйбаарда, өр баҕайы саҥаран ньаҕыйбыта. П. Аввакумов

туохт., фольк.
1. Сапка, быаҕа арыый синньигэс сабы, быаны хос тутан эрий (туох эмэ үүккэ, хайаҕаска киллэрэргэ). ☉ Продевать что-л. (напр., основную нить) в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) с помощью петли или короткой надставки. [Дьахтар] Соҕуруу дойдуга оҥоһуллубут Сууйуллаҕас ыстаал иннэтин Сулбу тардан ылла; Ньуоскалааҕын иҥиирин Туймуулаата. Саха фольк.
2. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ тарт. ☉ Обвивать кого-что-л. чем-л., описывать петлю вокруг кого-чего-л. «Маннык төрүттээх дьөһөгөй оҕотун Тугунан туймуулаан Дуолаҕа сэргэҕэ Тохтоппуттарый?» — диэммин, Тула чинчийэ турдум
Саха фольк. Соҕуруулуур дойдуттан Суруйа көтөн кэлбит …… Туруйалыыр кыылларым Тула-хайа көтөн Тулатын туймуулаабатах Туналҕаннаах толоонноох. П. Ядрихинскай
3. көсп. Тугу эмэ саҕалаа; туохтан эмэ төрүттэн. ☉ Заложить основу чего-л.; опираться на что-л. Былатыан быраатым, Ыраастык ыпсаран Лабаалаан, нарыннаан, Оробуочай аймаҕы аһынан, Тулхадыйбат тускуну туймуулаатыҥ. А. Софронов
Сүөһүтүн …… иитийэхтэрэ эстибит аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. Онон туймуулаан ыкса ыаллара …… өлөн иһэн өрүһүммүттэрэ. И. Данилов

1. даҕ.
2. Кээмэйинэн аччыгый, дьоҕус. ☉ Маленький (по размеру, объему, габаритам)
   Кыра дьиэ. Кыра дьааһык. Кыра тоһоҕо. Кыра күөл.  Бэс чагда кэриитигэр үчүгэй баҕайы кыра бөһүөлэк көһүннэ. И. Данилов
   Бүөтүр сарсыарда эрдэ турда. Аа-дьуо аһаан, атын уулатан, от быраҕан биэрэн баран, кыра баҕайы сааны сүктэ. Р. Кулаковскай
3. Уҥуоҕунан улахана суох, намыһах (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Небольшого роста, невысокий (обычно о человеке)
   Бу киһи Кыра Уйбаан кыратын көрүмэҥ, бэйэтин биэһинэн таһымныыр киһи. Амма Аччыгыйа
   Бэйэтэ сүрдээх хачаайы, уҥуоҕунан кыра, күрэҥсийбит астаах эбит. И. Данилов
4. Улаата илик, аҕыйах саастаах (оҕо). ☉ Маленький, малолетний
   Кыра оҕо. Кыра кыысчаан.  Кыра баҕайы сылдьаммын биир сайын бар дьон саллаакка тутуур дии-дии айманалларын, ытаһалларын көрөр этим. Амма Аччыгыйа
   △ Ыччат, төрүөх (сүөһү). ☉ Молодняк
   Кэнчээринэн дьүүкээрбит сүөһүлэри, ордук кыра төрүөхтэри, аһаттылар. И. Данилов
   Чээн, кэбис, кырата бэрт, улааттаҕына уучах оҥостоор. Н. Тарабукин (тылб.)
5. Бииргэ төрөөбүттэртэн балыстара; саамай (кыралара) кэнникилэрэ. ☉ Младший по возрасту (по отношению к единоутробным); самый младший ребенок
   [Дьаакып:] Ээ, кэммитинэн олоробут. Арай кыра уолбун баҕарара бэрдин иһин оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
   Мин саамай кыра уолларабын. Амма Аччыгыйа
6. Аҕыйах ахсааннаах. ☉ Немногочисленный. Кыра харчылаах. Кыра бултаах
7. Күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Слабый, слабосильный
   Кыра долгуннаах. Бүгүн кыра тыаллаах.  Күһүҥҥү им балай, ыас хараҥа. Тыа баһа тыаһыыр, кыра соҕус тыал түспүт. Күндэ
   Кыра соҕус ардах түһэн барда, хараҥарда. Л. Попов
   △ Симик, бүтэҥи (хол., саҥа, ырыа, тыас). ☉ Негромкий, тихий (напр., о голосе, смехе)
   Кини кыра саҥалаах, наҕыл киһи этэ. С. Васильев
8. Улахан суолтата суох. ☉ Незначительный, неважный
   Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
   [Киирик:] Ол мин эрэйим диэн кыра суол. С. Ефремов
   Бирикээсчик да буолар кыра дьыала буолбатах. Д. Таас
9. Тиийиммэт-түгэммэт, дьадаҥы, кыаммат. ☉ Неимущий, нищий, обездоленный (человек, люд, народ)
   Кыра киһи кыһалҕаны билэр (өс ном.). Кыра өттө, куттанан, Иэннэрэ кэдэҥнииллэр, Кырдьаҕастар аатын эрэ Имнэнсэн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   [Балаҕаммар] Баара аан дойду бары алдьархайа, Кыра киһи кыра үөрүүлэрэ. И. Гоголев
   Отторо тиийбэт кыра дьон, Чоочоттон ылыах буолан олорооччулар, сүөһүлэрэ эмиэ сутаабыт. МНН
10. Кыра дуоһунастаах, тугу да быһаарар кыаҕа суох. ☉ соотв. мелкая сошка
    Тоҕо кыра чыыннаахтар Кырыктана сатыыллар. Күннүк Уурастыырап
    Мин билбэппин. Мин кыра киһибин. М. Попов
    Дьэ, бу мин сылдьабын, кыра киһи. Туох эмэ кыһалҕалаах буолуум да, Үчүгээйэп барахсаҥҥа ойон тиийэбин. С. Ефремов
11. Уһуннук буолбат (барбат), кылгас кэмҥэ буолар. ☉ Непродолжительный, недолгий
    Кыра тохтобул кэнниттэн Николаев Николай саҥата иһилиннэ. Т. Сметанин
    [Барахсаанап:] Маайыс, манна кыра соҕустук олоро түһүөх. С. Ефремов
12. Ыарахана суох, чэпчэки (хол., баас, ыарыы, эчэйии, оһол). ☉ Легкий, неопасный (напр., о ране, болезни и др.)
    Манна ыалдьыыта кыра, кырдьыыта улахан. Амма Аччыгыйа
    [Дуня:] Сеня, бааһырдыҥ дуу? [Саввин:] Кыра, кыра. Уҥуохпун таарыйбата быһыылаах. С. Ефремов
13. аат суолт.
14. Ол-бу бытархай, буолар-буолбат, улахан суолтата-солуута суох туох эмэ. ☉ Всякая всячина, всякая мелочь, что-л. незначительное, не стоящее серьезного внимания
    Хааларга, ааһарга, кыраҕа Хаһан да кыыһырсар буолумуох! П. Тобуруокап
    Оо, алдьархайга киирэр кыраттан да буолар эбит! Суорун Омоллоон
    Бука, кыраттан киирсибэтэх дьон буолуо. И. Никифоров
    Арыт киһи кыраттан Соҥуйар, сүөм түһэр. Баал Хабырыыс
15. Дьиэҕэ олорор иитийэх дьон, оҕодьахтар (дьиэ баһылыгар, тойоҥҥо, хотуҥҥа сыһыаннаан этиигэ — үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Домочадцы (обычно по отношению к хозяину, хозяйке — употр. во мн
    ч.). Оҕолоругар олус бэрт, Кыраларыгар кытыын бэрт. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Ыстапаанньыйа:] Бэйи, кыраларгын олус куттаама. Н. Неустроев
    Кыраттан кыйахаммат, кыраларыгар кыыһырбат; Дуона суохха долгуйбат, Дьонугар суоһурҕаммат. Р. Баҕатаайыскай
    △ Кыаммат-түгэммэт, дьадаҥы дьон (урукку тойотторго сыһыаннаан этиигэ, билигин элэк.). ☉ Беднота (по отношению к бывшим тойонам, сейчас — ирон.), те, кто ниже по положению
    [Балыксыт:] Кыраларгын үөҕэ-мөҕө сылдьарыҥ, тойон, көҥүлүҥ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
    Кыайарын билэн бу тойооску Кыраларга наһаа дьохсойооччу. Болот Боотур
    ♦ Кыра аайы — аахайыллыа суох, аахсыллыа суох түбэлтэттэн (хол., кыыһыр, өһүргэн, ааҕыс). ☉ По пустякам, из-за пустяков (напр., сердиться)
    Инникитин өйдөөх буолуллуо, кыра аайы аны киирэн бэриллиэ суоҕа. А. Кривошапкин (тылб.)
    Николай билигин ол-бу кыра аайы кыһаммат буола дьэбирсийбит. Л. Толстой (тылб.). Кыра кырата өтөр — туох эмэ кыра буоллаҕына күүһэ, кыаҕа, мөлтөҕө куруук көстөн тахса турар. ☉ От маленького и польза небольшая
    Үлэһит күүс аҕыйаҕыттан үрэҕи солооһуҥҥа биэс уонча гаа сирин ыарҕатын эрэ ыраастаатыбыт. Онон хайа да күн кыра кырата өтө турар. М. Доҕордуурап. Кырата буоллаҕына — онтон (этиллибиттэн) улахан (элбэх) да буолуон сөп. ☉ Самое меньшее, по меньшей мере
    Кини миигиттэн, кырата буоллаҕына, сүүрбэччэ сылынан аҕа көрүҥнээҕэ. Н. Якутскай
    Оннук наада кэллэҕинэ, кырата буоллаҕына, лабораториялар сэбиэдиссэйдэрэ бары ыҥырыллааччылар. В. Яковлев
    Бэйэни көрүнэр ыал буолар туһугар, кэргэн аайы кырата иккилии сүөһү наада этэ. И. Аргунов. Кыраттан сылтаан — дуона суохтан тэптэн, дуона суоҕу төрүөт оҥостон. ☉ Из-за пустяка, по пустяковому поводу
    Уон араас кыраттан сылтааннар, Дьадаҥы көҥүлүн бохсоллор. Эрилик Эристиин. Кыратыттан улаханыгар тиийэ — ким да ордубакка бүүс-бүтүннүү бары хабыллан. ☉ От мала до велика (все поголовно).
    ◊ Кыра буукуба — этии саҕаланыытыттан, анал аат бастакы буукубатыттан уратыга туттуллар буукуба. ☉ Строчная буква
    Алын самнаҕай, Күөкэй Боллоҥ эҥин курдуктар кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар анал аат буолалларын мунаахсыйан ылаҕын. ФЕВ УТУ. Кыра мэйии көр мэйии. Кыра омук — аҕыйах ахсааннаах, урут үксүгэр батталга, холуонньаҕа олорбут омук. ☉ Малочисленный народ
    Хайа да баттаммыт кыра омукка аптаныамыйа боппуруоһа этигэр-хааныгар чугас буолуоҕа. П. Ойуунускай
    Кыра омук киһитэ диэн буоллаҕа буолуо, биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Амма Аччыгыйа
    ср. монг. киру ‘разрезать на мелкие куски’