бырах диэнтэн төхт
көрүҥ. [Учуутал уол] оҕолору үрүт-үрдүгэр быраҕыталаан баран, ыраах илгитэлээн кэбиһэ турарын Киликиэрийэ Сэмэнэбинэ көрбүт этэ. Амма Аччыгыйа
Урут эмиэ хаста да диниэбинньик сурунан испиттэрим бааллара да, аҕыйах хонукка суруйаат, быраҕыталаан кэбиһэрим. Софр. Данилов
Уйбаанчык, кутаа уота умайан, маһа аччаан, кыһыл чоҕунан кытаран баран, өһөөрү гыммытыгар, эбии маһы быраҕыталаата. В. Протодьяконов

сыыйа диэнтэн хат.- күүһүр
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Кыламаннарын, бытыгын муустарын сыыйыта тардан ылан илгитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Өлөөнө тугу да хардарбата. Былаатын бытырыыһа иилсэн хаалбытын көннөрөн тобугар ууран имигэс тарбахтарынан сыыйыта тарпахтаата. «ХС»

I
аат. Бурдук соломотугар маарынныыр, уһун аҕыйах сэбирдэхтээх, бөҕө силистээх кытаанах от. ☉ Пырей
[Кыра Уйбаан] балтараа арсыыннаах хотуурунан от охсон тэлэкэчийдэҕинэ, кэлимсэлэһэ сыппыт ачаны эһэ тэллэх курдук илгитэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол хонууларыгар күрдьүгэс күрүөтүн, ача курдук үчүгэй оттор үүнэр эбиттэр. М. Доҕордуурап
Кыһыны быһа тоҥ талаҕы, хахыйаҕы кытта хадьыктаһан тахсыбыт буур тайах күөх ача быгарын кэтэһэр. И. Федосеев
II
аат., түөлбэ. Таба, тайах оһоҕоһун сыата, оһоҕос арда. ☉ Внутренний жир, внутренное сало.
♦ Ачатын ылларбыт — сэниэтэ эстибит; кыайтарбыт. ☉ Он выбился из сил; потерял последние силы.

туохт.
1. Туохха эмэ баппат-иҥмэт курдук мөҕүс, үлтү сүргэйэр курдук хамсан. ☉ Производить резкие движения, биться, дёргаться, метаться
Манчаары өрө тиргиллэ түһээт, тутан турар дьоннору илгитэлээн кэбиһэр. В. Протодьяконов
«Ким тиргиллэн киирдэ диэбиппит, Сүөдэр эбит дуу», — диэн Көөдөҥ Уйбаан киирбит киһи итиригин көрөн албыдыйан саҥарбыта. П. Аввакумов
2. Тугу эмэ оҥороору эбэтэр оҥорон сүпсүгүр. ☉ Шумно, суетливо готовиться к чему-л. или совершать какое-л. действие
Манна таас пааматынньык туруортараары тиргиллэр этэ. И. Гоголев
Сайылык ыччаттара биир киэһэ бөһүөлэккэ субуоталыы бараары тиргилиннилэр. У. Нуолур
Саҥа дьыл чугаһаан турар кэмэ. Мин дьүөгэлэрбин кытта биэчэргэ бараары тиргиллэ сылдьабын. «ХС»

1. Кими эмэ олорчу көтөх эбэтэр туохха эмэ мииннэр. ☉ Сажать, посадить кого-л. на что-л. Оҕону тобуккар олорт. Массыынаҕа олорт
   □ Ыалдьыбыт киһилэрин …… намыһах олох-маска олордон, икки өттүттэн өйөөн турдулар. Эрилик Эристиин
2. Ханнык эмэ үүнээйини үүннэрэргэ анаан анал оҥоһуулаах буорга туорааҕын, сиэмэтин түһэрэн көмп. ☉ Сажать, садить (напр., овощи). Маһы олорт. Хортуоппуйу олорт
   □ Маһа-ото даҕаны киһи талан аҕалан наардаан олорпутун курдук сир. Н. Заболоцкай
3. Кими эмэни биир дьиэҕэ, биир хоско бииргэ олорт. ☉ Предоставлять жильё, селить, вселять, поселять кого-л. где-л. Аидалаах Абыйтан үөрэххэ туттарса кэлбит кыыһы олордоллор.
   □ [Суруксут:] Хайдах эмэ гынан аҕыйах хонукка олордон көрдөҕүҥ дии, албыннастахха сымнаҕас киһи быһыылаах. А. Софронов
4. Тугу эмэ ханна эмэ олорчу туруор. ☉ Ставить что-л. где-л., размещать что-л. в стоячем положении. Биэдэрэҕин манна олорт
   □ Талкы оҕонньор көһүйэтин чоххо олордон тиэтэтэр быһыыланна. Күндэ
   Эмээхситтэр …… сынньана таарыйа, ыаҕастарын олордон тохтоон, Өрүүҥкэни бааһына уҥуоргутуттан көрө-көрө ааһаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Көтөр аппарааты (хол., бөртөлүөтү, сөмөлүөтү) сиргэ түһэр. ☉ Посадить летательный аппарат (самолёт, вертолёт)
   Лүөччүк атын кыаҕа суох буолан, хаар тумарыгын дьөлө көтөн, сөмөлүөтүн күөл мууһугар олорпута. Суорун Омоллоон
   ♦ Биирдэ олордон ыл — туох баарын барытын олорчу, тугу да ордорбокко ыл (уоран, албыннаан, хаартыга сүүйэн о. д. а.). ☉ Взять, забрать всё без остатка (путём кражи, обмана или в качестве выигрыша в карты)
   Бодойбо куоратыгар олохтоох Чемляков баай хонтуоратыттан туох баар харчытын биирдэ олордон ылбыттар. Хонтуора манабыллааҕа, ааннар тастарыттан хатааһыннаахтара үһү. Н. Якутскай. Итии хобордоох үрдүгэр (хобордооххо) олордор көр итии. Отуойкаҕа (холуоһаҕа) олорт — албыннаа, тугу эмэ эрэннэрэн баран кураанаҕы куустар. ☉ Обмануть, посадить в калошу кого-л.; сесть в калошу
   Мин Никифоров, Захаров, Павлов, Скрыбыкин, Васильев атыыһыттары кытта холуоһаҕа олордуохтара диэн бэркэ сэрэнэн кэпсэтэбин. Болот Боотур
   Ол эрээри урукку сылларга отуойкаҕа олорпут уопуттара, быйылгы дьыл үлэтэ иитэ-саҕата биллибэтэ арыы курдук ньалҕаархай этиилэргэ киһи олус эрэниэ суоҕун туоһулууллар. «Кыым»
   Онтон ордугун сылы быһа киллэттэриэх буолан эрэннэрэ сылдьан баран, саҥа дьыл кэнниттэн сыл бүттэ, ахсаан сабыллар диэн ааттаан, Бессонов албыннаан кэбиһэн холуоһаҕа олорто. «Кыым». Олорбуппут сыччах — дьоллоох олохпут бүттэҕэ. ☉ Пришёл конец нашей благополучной жизни
   Этэҥҥэ олорбуппут сыччах! И. Данилов
   Хайдах гыныахпытый, олорбуппут сыччах буоллаҕа дии. Саха ост. I. Тылын төбөтүгэр олордон ылла — көрдө көрөөт мөҕөн-этэн бар, кутаалаах уотунан кут. ☉ Сильно бранить, ругать, обругать кого-л.
   Уһун тыллаах Аанчык кинини [Ньукуукканы] тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Хагдаҥ от- тоох сиргэ олордубат — олус тыллаах, умайар уот тыллаах, хагдаҥ оттоох сиргэ олорбут киһини уматар тыллаах (дьахтар туһунан). ☉ Острая на язык, языкастая, бранливая, сварливая (обычно о женщине)
   Хата хагдаҥ оттоох сиргэ Хаһан эмэ олордоойоҕут? Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ааныс тыла сытыытын санаан: «Хата, хагдаҥ оттоох сиргэ олордоойоҕут», — диэн Өксөкүлээх тылын өйдүү түстэ. А. Сыромятникова
   ◊ Бүрүстүөлгэ олорт — кими эмэ (үксүн өлбүт ыраахтааҕы уолун) ыраахтааҕынан тал, анаа. ☉ Посадить на престол
   Легионердар император бүрүстүөлүн талбыттарынан дьаһайаллара, императордары киэр илгитэлииллэрэ уонна ордук элбэх хамнаһы биэриэх буолбут киһини бүрүстүөлгэ олордоллоро. КФП БАаДИ. Муос олорт — норуот эмчитин (отоһут) биир эмтиир ньымата: ынах муоһун туһанан хааннаа. ☉ Знахарский способ лечения: кровопускание с помощью рога коровы
   [Маайа:] Эчи, суох, инньэ Кураҕаайы сайылык ыамыттан буллум. Онно дьахталларга муос олордо сылдьар эбит. Эрилик Эристиин. Төлкөнү (түөрэҕи) олорт — инникини, кэлэри билгэлээ, түстээ. ☉ Ворожить будущее, бросая жребий
   Түөрэххитин түһэрдим, Төлкөҕүтүн олортум… Үс саха буолан Үөскээн үөдүйүҥ, Түөрт саха буолан Төрөөн тэнийиҥ. П. Ойуунускай