сов. 1. (отыскаться) көһун; пропажа нашлась сүтүк көһүннэ; 2. (оказаться, иметься) кеһүн, баар буол; нашлись желающие баҕалаахтар көһүннүлэр; З.буол; я быстро нашёлся, что ответить хайдах хардарыаҕы мин тута буллум.

несов. Һ (скрывать, не рассказывать) кистэн, кистээ; 2. (прятаться) сас, хорҕой; 3. (быть, иметься) кистэнэ сырыт, саһан сырыт, баар буол; в этом таится какая-то загадка манна ханнык эрэ таабырын (кистэлэҥ) баар.

несов. 1. (иметься) баар буол, олохсуй; в лесах водятся медведи тыаҕа эһэлэр баар буолаллар; 2. с кем, разг. (дружить) бодорус, куодарыс; # как водится буоларын курдук; так водится итинник буолааччы; за ним это водится итинник (үгэс) киниэхэ баар.

несов. 1. (быть, иметься) баар буол, тыыннаах буол; для него не существуют порядки киниэхэ бэрээдэк диэн суох; 2. (жить) тыыннаах буол, олор; он не может существовать без книг кини кинигэтэ суох сатаан олорбот; 3. чем, на что (поддерживать своюжизнь) олор;он существует своим трудом кини бэйэтин үлэтинэн ииттинэн олорор.

туохт., поэт. Олус элбэх, дэлэгэй буолан бараммакка куруук алла тур (хол., үрүҥ аһынан). ☉ Иметься в изобилии (обычно о молочных продуктах)
Онон, олох им-ньим устан испитэ. Сайын улуу тунах ыһыаҕа сүөгэйинэн сүүдүрүүннэнэн, Арыынан асхарыйан саҕаланан баарта. М. Доҕордуурап
Эбэ хотун эргийэр киинигэр, Араҕас илгэнэн Алла, таммалыы турар Аҕыс салаалаах, Сөҥ Сүөгэйинэн Сүүдүрүүннэнэн сүүрүгүрдэ сытар Аал Кудук мас Айгыстан үүммүт эбит. С. Васильев

несов. 1. тур; стоять у окна түннүк аттыгар тур; 2. (выполнять работу и т. п.) тур; стоять в карауле харабылга тур; стоять в обороне оборонаҕа тур; 3. за кого-что, перен. (отстаивать кого-что-л.) тур; стоять за народ норуот ипин тур; стоять за мир эйэ ипин тур; 4. (располагаться) тохтоо, тохтоон олор; стоять лагерем лааҕырынан тохтоон олор; 5. (помещаться где-л. в вертикальном положении) тур; цветы стоят в вазе сибэккилэр вазаҕа тураллар; 6. (быть, находиться, располагаться) тур; дом стоял на берегу дьиэ кытылга турара; 7. перен. (иметься в уме, в памяти) баар буол; 8. перен. (занимать какое-л. место) тур; на первом плане у меня стоит учёба миэхэ үөрэҕим маҥнайгы миэстэҕэ турар; 9. на чём (быть установленным, отмеченным) тур, уурулун, баттан; на бумаге стоит печать кумааҕыга бэчээт баттаммыт; 10. (держаться, иметься) тур, буолан тур; стоит жара куйаас буолан турар; стояло лето сайын турбута; 11. (не действовать) тур, тохтоо; часы стоят чаһы тохтообут; 12. стой!, стойте! повел, тохтоо!, тохтооҥ!; # стоять на карте (или на кону) улахан кутталга тур (улахан кутталлаах балаһыанньаҕа киир); стоять на реальной (или твёрдой) почве бэйэҥ дьыалаҕар эрэллээх буол; стоять у власти государствоны салай, салалтаҕа олор; стоять у ворот субу кэл, ыган кэл.

несов. 1. буол, э=; он был рабочим кини рабочай этэ; 2. (иметься) баар буол; у него есть сын киниэхэ уол баар, кини уоллаах; есть чему порадоваться киһи үөрүөҕэ да баар; 3. (существовать) баар буол, буол, э-; его ещё не было, когда произошло это событие бу событие буоларыгар кини суох этэ; 4. (находиться) буол, э=; я буду дома мин дьиэбэр буолуом; книги были в шкафу кинигэлэр ыскаапка этилэр; 5. (происходить, состояться) буол; заседание будет в четверг мунньах чэппиэргэ буолуоҕа; # как быть? хайдах гыныахха?; быть ни при чём сыһыана суох буол; так и быть буоллун даҕаны; должно быть буоллаҕа; была не была! синэ биир (сорунан көрүөххз) !; будь что будет туох буолуоҕа буоллун; был таков көрбүтүҥ сыччах, мэлис гынан хаалла; не тут-то было онтум оннук буолбат эбит.

туохт.
1. Туохха эмэ биһилин, марайдан. ☉ Испачкаться, измазаться чем-л.
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүтү кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккирийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Кулунчук сымнаҕас уоһугар Умньанар алтан от уоһаҕа. В. Миронов
Ат туйахтарыгар силбиккэ үүммүт сибэкки сиик таммахтара умньаннылар. В. Титов
2. көсп. Туохха эмэ элбэхтик үөрэнэн, сыстан, ыкса дьарыктанан бар, дьарык оҥоһун. ☉ Привязаться, пристраститься к чему-л.
Айдаар, дьиҥэ …… булка соччо умньамматах киһи этэ. Софр. Данилов
Оттон Тордуох [киһи аата] уола Килимиэн эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт Эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Улахан күрэхтэһиилэргэ буспутхаппыт, оройуон чөмпүйүөннэрин иннилэригэр, спорт диэҥҥэ умньамматах, Уу Тойоно Дьуона иһэр. «ХС»
«Онон уончалаахпыттан тиэхиньикэҕэ умньанан барбытым», — үөрэ-көтө кэпсиир Виктор Серафимович. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөн, эрилин. ☉ Впутаться, ввязаться во что-л. Мээнэ сылдьаргын тохтот
Онно-манна умньанар киһи буоллуҥ! В. Титов
«Бу курдук куһаҕаҥҥа, сидьиҥҥэ умньана сылдьыах кэриэтэ ыраас сылдьан өлбүт ордук», — диэн быһаарынар Маайа. Н. Якутскай
Бу аска [испииргэ] букатын умньаныма. Үчүгэйи аҕалбытын көрө иликпин. Р. Баҕатаайыскай
4. көсп., сэнээн. Туох эмэ кимиэхэ эмэ баар буол, сыһын (үксүгэр буолб. ф-маҕа тут-лар). ☉ Быть в наличии, иметься (напр., об уме, таланте — употр. в отриц. ф.)
Бытыгын быһа үктүөр диэри өй умньамматах күтүрэ дуу? Софр. Данилов
[Мотя — Точиловскайга:] Киниэхэ ханнык да талаан умньамматах киһитэ этэ. Н. Якутскай
♦ Окко-маска умньаммат мэник көр от-мас
Дмитрий Петрович аптарытыата улахана бэрт буолан, бэл, оккомаска умньаммат мэник оҕолор бэрээдэктэнэллэрэ. Е. Неймохов

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах бар; тэй, дьалты буол. ☉ Уходить, отдаляться, уезжать далеко
Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү ынахтар ырааппыт да буоллахтарына көҥүллэрэ. В. Титов
Булка үлүһүйэн кый бырах ыраатар кутталлаах. А. Кондратьев
△ Ыраахха диэри иһилин, тиий (дорҕоон, тыас-уус туһунан). ☉ Постепенно удаляясь, затихать, уноситься вдаль (о звуках, шуме)
Ырыа тыалар-хайалар үрдүлэринэн ыраата эҥсиллэн көтө турда. Амма Аччыгыйа
Күөх оту суугунатта, Көҥүс уутун долгутта. Төттөрү сүүрдэ, ааста, Тыаһа улам ыраатта. Баал Хабырыыс
Ити курдук ытыыр-ыллыыр икки ардынан ымманыйан ырыа ырааттар ыраатан сүттэ. П. Филиппов
△ Тохтообокко устан бардар баран, ааһан ис, (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Настя утуйуон, сынньаныан олус баҕарбыт, түүн даҕаны ырааттаҕа. Н. Якутскай
Уһуктубутум күн тахсыбыта ырааппыт быһыылаах, өр да утуйбуппун. Т. Сметанин
Уола Мэхээс урут сөпкө кэлэр этэ, күн киэһэрэн ыраатта. Ф. Захаров
3. кэпс. Саҕаланан баран күүһүрэн, дириҥээн ис (тугу эмэ этэргэ). ☉ Набирать темп, обретать размах, быть в разгаре
Ырыа-тойук ырааппыт. Чыыпчаап дэһии үксээбит. П. Ойуунускай
Улаханнык сылайбыт эрэйдээхтэр, сотору буолаат, муннуларын тыаһа ыраатта. И. Гоголев
Биһиги да оҕонньотторбут бэйэлэрин өлүүлэрин син сыылларар соҕус дьон этилэр, онон эмиэ күө-дьаа буолан, кэпсэтиилэрэ ыраатта. Н. Заболоцкай
Кини тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. М. Доҕордуурап
△ Быданнаа, өр буол (туох эмэ буолбута). ☉ Отойти в прошлое, миновать (напр., о каком-л. событии)
Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
Кэпсээ куорат сонунун. көрсүбэтэх да ыраатта. С. Ефремов
4. Туох эмэ нааданы толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх буол, өр кэмҥэ тиий (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Быть достаточным, в нужном количестве, иметься в необходимой мере, хватать на долгое время (обычно употр. в отриц. ф.)
Уматыктара бүтэрэ кэллэ, аҕыйах буочука сэлээркэ хаалла, ол диэхтээн, ырааппата чуолкай. А. Кривошапкин (тылб.)
5. көсп. Урукку таһымҥын, көрдөрүүгүн эбэтэр кими эмэ туохха эмэ аһара түс, куоһара бар. ☉ Превзойти кого-л. в чём-л. или превзойти ранее достигнутый результат
Эн да миигиттэн ырааппатыҥ ини, мин куорат аҥаарын тутустум. Н. Лугинов
Бэйэтин кыаҕар эрэнэн ээл-дээл эрчиллэр, сүрэҕэлдьии-сүрэҕэлдьии сиэксийэҕэ кэлээччилэр ыраатар кыахтара суох. НЕ ТАО
♦ Кэннэ ыраатан, иннэ чугаһаан <иһэр> — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I)
Ол, бу мин, Кэнним ыраатан, Инним чугаһаан Сыттаҕым ээ. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым, кэнним ыраатта, инним чугаһаата», — диэн таҕыста аҕам. М. Доҕордуурап
Уочаркаҕа бэл, бу кэннэ ырааппыт, иннэ чугаһаабыт, бүдүк буолбут оҕонньор киһилии кэрэ өттүнэн биһиэхэ эргиллэр. Эрчимэн
ср. др.-тюрк. йыра, алт. ыраа ‘удаляться, отходить’