сыһ. Сэҥээрбиттии, сонурҕаабыттыы. ☉ Заинтересованно; восхищенно, любуясь
Эмискэ Уйбаныап барыны барытын таптаабыттыы, кэрэхсээбиттии имэрийтэлии көрбүт халлаан күөҕэ хараҕа уларыйа охсубута. Р. Кулаковскай

көннөр диэнтэн төхт
көрүҥ. Быыбар тигиллибит дьыалаларын көннөртүү имэрийтэлээн баран, иннибэр нэлэччи ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хардаҕастары көннөртөөтө. М. Доҕордуурап
Оҕонньор аа-дьуотук Атыллыыр, көрөттүүр. Оҕурсу үүнүүтүн Бэрийэр, көннөртүүр. С. Тимофеев

көр сэдиэлкэ. Өспөх сахалара дуҕаны, хомууту, сөдүөлкэни уонна да атыттары Баһылай Хотуоһаптан үөрэнэн оҥостор буолбуттар. Саха сэһ
1977
Кириһээнэбис [атын] тоһуйа киирэн сыгынньахтаабыта, хомуут, сөдүөлкэ баттаабыт сирдэрин имэрийтэлээн баран мэччитэ ыыталаабыта. Далан

даҕ. Халыҥ, тэллэйэн түспүт (аллараа уос туһунан). ☉ Толстый, отвисший (о нижней губе)
Сыллай Луха иҥэ хараҥатыйа ыгылынна, араҕас харахтарын үрүҥэр кыһыл тымырдар таарбайдылар, быллаҕар уоһа ханньары тардан барда. Амма Аччыгыйа
Быллаҕар уостаах, кэтит сүүстээх, мааны таҥастаах саха, остуолга тоҕоноҕунан тайанан олорор. Эрилик Эристиин
Убаҕас бытыктаах модьу сэҥийэтин суон тарбахтарынан имэрийтэлээтэ, ньимиччи туттубут быллаҕар уоһун дьэ ыһыгынна. Болот Боотур. Тэҥн. былластыгас

сыһ. Ыраастык, кылааккайдык; ньалҕаарыччы. ☉ Ровно, гладко, аккуратно (напр., пригладить)
Онон-манан кылабачыйар хап-хара баттаҕын ньылбаарыччы тараанан кэтэҕэр өрбүт, …… хатыҥыр эмээхсин мичээрдии турда. Софр. Данилов
Сыыр анныттан сөтүөлээччилэр таҕыстылар. Инчэҕэй уһун баттаҕын кэннигэр ньылбаарыччы тараана-тараана субу тиийэн кэлбит Василий Петрович. Далан
Аанча …… хабдьыны түөһүгэр ыалдьыа диэбиттии сымнаҕастык сыһыары тутта, нарын тарбахтарынан ып-ыраас муус маҥан түүтүн ньылбаарыччы имэрийтэлээтэ. Болот Боотур

аат. Кугастыҥы эбэтэр харатыҥы килбэлдьигэс дьүһүннээх, уһун хамсыы сылдьар муостардаах дьиэҕэ үөскүүр үөн-көйүүр. ☉ Таракан
«Тоҕус былас ураа лаҥкыр муостаах улуу дойду оҕуһабын» диэччи таайыллыыта — таракаан буолан хаалар. Амма Аччыгыйа
Таракаан муоһун курдук өрө кыырайбыт куп-кугас уорсунун икки уһугун имэрийтэлээн кэбистэ. Л. Попов. Таракааны суох гыныы сүнньүнэн дьиэни, ордук куукунаны уонна остолобуойу куруук ыраастык тутуунан ситиһиллэр. РВА ДьЫКВ

аат., эргэр. Кыаны уонна чокууру уга сылдьарга аналлаах кыра тирии саппыйа (биир өттүгэр хататтаах буолар). ☉ Маленький кожаный мешочек, в котором держат трут и кремень (с одной стороны прикрепляется огниво), трутница
Баһыыкка куруттан сүөрэн, хататтаах кыалыгы Ньургуһуннаах уолларыгар бэлэхтиир. Суорун Омоллоон
Ол олорон дьонуттан хаалбыт өйдөбүллэрин: тирии кыыннаах саха быһаҕын уонна хататтаах кыалыгын аттыгар ууран баран, имэрийтэлээбитэ. Далан
Ол тирии кырачаан лоскуйчаанын мин хататтаах чокуурбун уктар кыалыкпар кыбыппытым. Н. Абыйчанин

туохт.
1. Оллура-боллура суох оҥор, тэҥнээ, көннөр. ☉ Делать ровным, гладким, выравнивать
Кини бэйэлээх [массыына] чочоруспут дулҕалары, ыдырыспыт ыарҕалары ыстаал ытыстарынан имэрийтэлээн дэхсилии, тэҥнии сылдьара. Амма Аччыгыйа
Таня былырыын титиигин аппатын дэхсилээбит өттүгэр, урут тахсан, дьукаах Аана ынахтарын баайталаабыта. М. Доҕордуурап
Прокопий, мастерогунан эркиҥҥэ устукатуурканы дэхсилии туран, ыҥырар саҥаны истэн, эргилиннэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Саас-сааһынан бэрээдэктээ, сааһылаа. ☉ Приводить в порядок, придавать стройный, слаженный вид, выравнивать
Бииктэр биэссэр ырыаны икки ытыһынан дэхсилииргэ, тэнитэргэ, хомуйарга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Нууччалыы хоһооннорго билбэт тыллара үгүс буолаллар да, ол аһаҕас аҥхалааттары Микиитэ бэйэтин сэрэҕинэн дэхсилээн өйдүүр. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Тугу эмэ ханыыларынан наардаа, дьүөрэлээ, пааралаа. ☉ Группировать, подбирать что-л. по сходным признакам
Хара солкону хайыталаан баран, Ханыылыы уурбут курдук Хара ньалҕархай астаах. А. Софронов
Барҕа-барҕа сопхуоһум Маныыһыта буолабын, Харалары ханыылаан, Маҥаннары пааралаан, Ыамын аайы илдьэбин, Ыанньыксыкка тиэрдэбин. И. Гоголев
Соҕотох куобахпын ылан көхсүн имэрийтэлээтэ уонна бэйэтэ аҕалан уурталаабыт куобахтарыгар ханыылыы кирээккэҕэ аста. Н. Борисов
2. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ майгыннат, тэҥнээ, холоо. ☉ Сравнивать кого-что-л. с кем-чем-л., находить сходство между кем-чем-л.
Субуллар эрэ суһуоххун Халлааным эрэ кустугар Ханыылыы эрэ саныыбын, Хайҕаллаах эрэ киэргэлиэм! А. Софронов
[Чубуку] Оҕобор ханыылаан Күндүтүк көрөбүн. Л. Попов
Уолугар ханыылаан ыраах дьиэлээх оҕону Гертруда бэйэтигэр олордубут. «Чолбон»;

1. даҕ. Атыттарга майгыннаабат, туспа, олох атын. ☉ Не такой, как все, особенный
   [Ыстапааҥка — Манчаарыга:] Ураты суолга оҕустарбыт Уһун сордоох диэн Эн баар эбиккин... А. Софронов
   Ураты чаҕылхай халлааҥҥа Ураты күөрэгэй дьурулуо — Урукку буолбатах, ураты. Урсун
   Василий Макарович Бүөккэни одуулаан турда. Ураты киһи, мээнэ оҕо буолбатах. А. Сыромятникова
   Сүөдэр кыра эрдэҕиттэн ураты талааннааҕыттан …… бары сөҕөн барбыттара. «Чолбон»
2. аат суолт. Атыттарга майгыннаабат, ким, туох эмэ чорбойор бэлиэтэ. ☉ Отличительная черта
   Оҕонньор сүөһүлэрин хас биирдиилэрин имэрийтэлиирэ, туох эрэ уратыларын, дьээбэлэрин булан Валерий Ивановичка кэпсиирэ. Л. Попов
   Киһи-киһи уратыта — билигин да таалла илик таабырын. А-ИНА ДьБО
   Тавтология — саха поэзиятын биир суол уһулуччу сайдыбыт уратыта. ВГМ НСПТ
   Туох да уратыта суох уол. Хара көстүүм, хара хаалтыс, маҥан ырбаахы. «ХС»
3. сыһ. суолт. Туспатык, олох атыннык; кимиэхэ, туохха эмэ олох майгыннаабат гына. ☉ Особо, особенно; отлично от кого-чего-л., иначе, по-иному, по-другому
   Итини барытын ураты умсугуйан, аа-дьуо хааман налыччы көрө, иһиллии истэ …… оҕом эдэр уол. Н. Габышев
   Арай харахтара эрэ биир кэм хап-харанан эдэрдик, ураты сэргэхтик көрөллөр. С. Никифоров
   Киһи эрэ «туйахтаах» буолбат. Дьоҥҥо-сэргэҕэ туох эрэ ураты үтүө идэтинэн биллибиткөстүбүт киһи «туйахтаах» аатырар. ЧМА ЭТНББ
   Уолчааммыт ураты байбыт, …… Олорор, быһата, уол дьолго! П. Ершов (тылб.)
4. дьөһ. суолт. Тахсыы түһүгүн салайан «атыннар, (ким, туох эмэ) таһынан, үрдүнэн» диэн суолталанар. ☉ Кроме, помимо, за исключением кого-чего-л.
   Сөдүөттэн ураты бары кыраабыл тутан киирэн от мунньан ньамаластылар. Амма Аччыгыйа
   Катя кубаҕай сирэйигэр дириҥ санаарҕабылтан ураты атын чувство суохха дылы. Н. Лугинов
   Далга мустубут сүөһүнү кэлэн ааҕан көрбүттэрэ, икки сүөһүттэн ураты бары баар курдуктар. Н. Заболоцкай
   Мин аҕыйах сонун кинигэттэн ураты тугу да атыыласпаппын. КНЗ ОО
   ср. др.-тюрк. улаты ‘ещё; другой; кроме, помимо’