I нареч. 1) там (далеко); ынахтарбыт инньэ күөлгэ тиийбиттэр наши коровы дошли до того (далёкого) озера; 2) давным-давно, в незапамятные времена; ол инньэ былыргы түбэлтэ этот случай произошёл давным-давно.
II : инньэ гын = поступать, делать так, таким образом; инньэ гынан а) итак, таким образом, следовательно; б) разг. поэтому; манна кыһын олус тымныы, инньэ гынан сааһы наһаа күүтэллэр здесь зимой очень холодно, поэтому весну ждут с нетерпением; инньэ диэмэ не говори так; инньэ диирин кытары после этих его слов; инньэ диирин кытары киирэн кэллэ как только он так сказал, тот сразу вошёл; инньэ диэт с этими словами, сказав так; инньэ диэт таһырдьа ыстанна с этими словами он выскочил на улицу # инньэ гынан баран а) затем; б) однако; но; мантан инньэ с этих пор, впредь.
III послелог, упр. исх. п. после, немного погодя; олунньуттан инньэ итийиэ после февраля потеплеет; саҥа дьылтан инньэ немного погодя после нового года; мантан инньэ после этого, с этого времени; отныне.

инньэ-манньа гын= делать то да сё; инньэ-манньа гынан харчыбын бүтэрдим то да сё — и деньги мой разошлись; инньэ-манньа диэ = говорить всякое (лишнее, непозволительное, небылицы и т. п.).

игла, иголка || игольный; иннэ үүтэ (или сүлүүтэ) игольное ушко; иннэ кылаана остриё иглы; иннэни сиэбит разг. он иголку проглотил (говорится о худом человеке).

мелкие колющие инструменты (шило, иглы и т. п.).

швейные принадлежности.

I
сыһ.
1. Букатын (ыраах). ☉ Там (не здесь, совсем далеко)
Мин уубун ыраахтан да ыраахтан баһабын, инньэ Улахан Эбэттэн. Суорун Омоллоон
Элбэхтэ айаннаабыт, инньэ Сэйимчээҥҥэ тиийтэлээн сылдьыбыт. «Кыым»
Дьэ уонна бу баччалаах дойдуга инньэ Дьокуускай улаҕата курдук оройуонтан оронон кэлэ турбутуҥ да баар. «ХС»
2. Адьас (өрдөөҕүтэ). ☉ Давнымдавно
Инньэ быгыһын атыылаһыллан баран тыытыллыбакка турбут испиир бытыылкалара кылбаччы сотуллан ыскаап иһигэр дьирибинэстилэр. Софр. Данилов
Инньэ эһэм-эбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. М. Доҕордуурап
Өрүс тоҕойдуу көтөн ааһар сирэ буолан, бу манна инньэ былыргыттан ыла ыарыылаах сүөһүнү туталлар эбит. С. Федотов
II
инньэ гын - ити курдук оҥор, итинник гын. ☉ Поступать, делать так, таким образом
Оттон мин манна чэйдээтэхпинэ хайдаҕый? Инньэ гыныым! Суорун Омоллоон
[Маайыс:] Аҕаа, сибилигин киирэн, Чокуурапка кэпсээ. [Үчүгээйэп:] Инньэ эрэ гыннахха табыллар буолла. С. Ефремов
Урут ууга сынньанаары, тиэрэ түһэн харбыыра. Бу сырыыга эмиэ инньэ гыммыта. И. Федосеев; инньэ диэ - ити курдук эт, итинник саҥар. ☉ Следует говорить, сказать так
- Эр бэрдэ эбиккин, Эттэҕиҥ кэрэтин! - Оҕонньор инньэ диир, Уолугар мичээрдиир. Эллэй
[Сынаҕы Баай:] Эһэ арҕаҕын ааныгар диигин дуу? [Киис Бэргэн:] Ээ, инньэ диибин. И. Гоголев
[Маня:] Дьэ, муода да уолгун ээ. [Петя:] Хата бэйэҕин инньэ диэххэ сөп. С. Ефремов; инньэ <эрэ> диэмэ - ити курдук этимэ, итинник саҥарыма диэн буойан этии. ☉ Так не говори
Э, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма. Ньургун Боотур
Оо, инньэ эрэ диэмэ. Кырдьык, мин үөлээннээхтэрим үгүстэрин баттаҕа кыырыктыйбыт. С. Ефремов; инньэ диэн - 1) итинник, этиллибитин курдук. ☉ Вот так, таким образом; как сказано (делать, поступать и т. п.)
Ыл, инньэ диэн тылбаастыы охсон биэр. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн Костя таптыыр кинигэлэригэр суруллар. Н. Габышев
Инньэ диэн ааттыыр буол уонна барыта үчүгэй буолуо. И. Данилов; 2) ама. ☉ Неужели, неужто, разве
Инньэ диэн киниэхэ көҥүл сирэйгэ силлэтэ сылдьыахпыт дуу. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн сүөһүлэрбин сиэтэлээн кэбиһиэм дуо? М. Доҕордуурап. Инньэ диэн холкуоспуттан барыам дуо? А. Федоров
др.-тюрк. инче
III
сыһ. дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ааттаммыт кэм кэнниттэн кэлин оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар (киэҥник туттуллубат). ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на момент времени, после которого будет совершено действие (после, дальше)
Олунньуттан инньэ итийиэ.  Мин мантан инньэ сынньалаҥнык олоруохпун баҕарабын. Н. Габышев. Урукку курдук сабардаан олорбуттара мантан инньэ тохтоон иһиэ. Н. Никифоров
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ааттаммыт сиртэн салгыы буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, места, дальше которого совершается действие (с, от, отсюда)
Бөһүөлэктэн инньэ суола үчүгэй этэ.  Кини Урал хайатын арҕаһыгар кэлэн турарын, мантан инньэ Европа Россията бүтэн, Сибирь саҕаланарын өйдөөбүтэ. П. Филиппов
Мантан инньэ үрэҕэ, маһа суох туундаранан барар. Н. Габышев

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы урут этиллибиттэри түмэн, түмүктээн этиитин көрдөрөр. ☉ Употребляется для выражения субъективного обобщения, придания высказыванию значения вывода (итак, таким образом)
Сүөдэр, инньэ гынан, ийэ-аҕа диэн, уруу-аймах диэн суоҕа дуу? А. Софронов
Инньэ гынан, икки хонон баран, Ньукууһу батыһыннаран, оскуолаҕа барда. Суорун Омоллоон
Инньэ гынан, тохсус застава олорбут сирэ тиһэҕэр бигэтик быһаарыллыбыта. ССС БК
2. Этиллэр санааны урут этиллибиттэргэ содул, түмүк быһыытынан холбооһуну көрдөрөр. ☉ Используется для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, указывая на то, что в ней сообщается результат, следствие того, о чем говорилось ранее (поэтому, так что)
Дьокуускай итэҕэһэ онтон билиҥҥэ диэри биир - киниэхэ күөх, отмас суох. Инньэ гынан, киһи, саас эрэ буоллар, тыаны, күөҕү олус ахтар. Суорун Омоллоон
Онон уруогуҥ дьаалатынан устан барда. Инньэ гынан, туруоруммут сыалгын кыайан ситиспэтиҥ. Софр. Данилов
Саҥа аҕам сүрдээх таҥараһыт идэлээх киһи этэ. Инньэ гынан миигин, иитэ ылаат, таҥара малыыппатыгар үөрэппитинэн барбыта. Н. Габышев
3. Холбуу этии иһигэр төрүөт суолталаах ситим тыл оруолун толорор. ☉ Выполняет роль причинного союза в сложноподчиненном предложении (поэтому, потому и)
Оччотооҕу мин ааҕарбар сөптөөх кинигэ диэн суоҕа, инньэ гынан, биир ааҕар кинигэлэрин ааҕан барбытым. Н. Габышев

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

инньэ-манньа гынан - хайдах сатанарынан, ону-маны гынан. ☉ Делая то да сё (разное, все что угодно)
Инньэ-манньа гынан харчыбын бүтэрдим.  Муҥнанан-муҥнанан булара - Буоссалаах да эбит, Инньэ-манньа гынан иитэрэ Иҥэмтэлээх да эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй; инньэ-манньа диэ - ол-бу диэ, ордукхоһу саҥар. ☉ Говорить то да сё (разное, все что угодно)
Ыарахан тыыннаах Ыар санаалаах Ытык ыалбыт ыаматын Инньэ-манньа диэтэххэ - Иҥнэри көрөн, Иэстии сылдьыахтара... П. Ойуунускай
Инньэ-манньа дэһэннэр, Бигэ тылы бэрсиһэннэр Чурум-Чурумчуку Чупчуруйдаан обургу Үрүҥ тыынын өллөйдүүр Үтүө ньыманы төрүттүүр. Эллэй

I
аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах, таҥаһы курдары анньан сабы таһаарар үүттээх, уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Игла, иголка (для шитья)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан киҥэнаара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Муҥ сатаатар, этэрбэс тигэр суон иннэ суох буоллаҕа үһү. Болот Боотур
Олорон эрэн иннэбин тоһутан кэбистим. Н. Заболоцкай
2. Араас аналлаах сытыы уһуктаах тимир. ☉ Металлический стержень с заостренным концом различного назначения, игла
Патефон иннэтэ. Укуол иннэтэ.  Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт этэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Сорох мас, үүнээйи мутукчата, хатыыта. ☉ Хвоя (иглообразная листва некоторых деревьев, кустарников)
Онтон харыйа иннэтин илдьэ кэлэн [тоҥсоҕой] хаптаһыны тардыалыы сатаан баран, кыайбакка эмиэ төннөр. Амма Аччыгыйа
Ньимиһэн турбут бэстэр мутуктара, соһуйбуттук кини сирэйин эттииллэрэ, сытыы иннэлэринэн кэйэллэрэ. Н. Заболоцкай
Дөлүһүөн уга баар хатыылаах, Дьөлүтэ кэйэр иннэлээх. Баал Хабырыыс
4. Сорох кыыллар, балыктар, үөннэркөйүүрдэр кытаанах хатыылара. ☉ Твердые, колючие образования, шипы на теле некоторых животных и рыб, иглы (напр., ежа). Дьуос иннэлэрэ. Ыҥырыа иннэтэ
5. көсп. Сытыы уһуктаах, синньээн көстөр туох эмэ. ☉ Остроконечный тонкий предмет или его части; шпиль
Адмиралтейство иннэтэ ыраахтан күн уотугар күлүмүрдүү турар.  Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
♦ Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх көр бэлэс. Иннэ буолан сүппүт - сүтүө суохтаах да сиргэ сүтэн хаалбыт, көстүөхтээх да сиргэ кыайан көстүбэт. ☉ Затеряться так, что невозможно найти, разыскать (букв. как иголка в стогу сена (затеряться))
Иннэ буолан сүппүт инженербит киппэ киэптээх, ходьоҕор уҥуохтаах киһи буолан биэрдэ. С. Федотов. Иннэ буоллаҕай (буолбатах) - ханна барыай, көстүө, баар буолуо. ☉ Не иголка (о том, что сложно, невозможно потерять; найдется, обнаружится обязательно)
[Өлөөнө:] Ол куорат сиргэ көрдүүр киһиҥ аатын билбэт буолан баран, хайдах булуом дии саныыгын? [Солко:] Төһө да куоратын иһин киһи иннэ буолбатах. С. Ефремов. Иннэ кылаанын <да> саҕа - адьас кыра (да). ☉ Ничтожный, совсем маленький, крапинка (букв. словно острие иголки)
Иннэ кылаанын да саҕа Иҥнигэс диэн суох. П. Тобуруокап
Василийга хаһан да иннэ кылаанын саҕа мэҥи түһэриэ суоҕа, кини мэлдьи ыраас буоллун! А. Сыромятникова
Иннэ да кылаанын саҕа Кини көрөр итэҕэһи. Баал Хабырыыс. Иннэни ыйыстыбыт (сиэбит) курдук - олус иинэ хаппыт, синньигэс, уҥуох-тирии киһини этэллэр. ☉ Об очень худом человеке (букв. словно проглотивший иголку)
Иннэни сиэбит курдук синньигэс киһи (өс ном.). Кини хайдах иинэн, иннэни ыйыстыбыт курдук буолан хаалтын көрөөр ээ. Н. Заболоцкай
Кини [бөрө], иннэни сиэбит ыт курдук, уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Кэбиһиилээх оттон (окко) иннэни булартан итэҕэһэ суох (көрдүүр курдук) - олус уустук, бириинчик; киһи эрэ кыайбат (дьыалата, үлэтэ). ☉ Об очень сложном поиске кого-чего-л. (соотв. все равно что искать иголку в стогу сена)
Ону [өйдөөх тылы] хостоон таһааран, арааран ылыы, кэбиһилээх оттон иннэни булартан итэҕэһэ суох уустук дьыала. Н. Лугинов
◊ Иннэнэн эмтээһин көр эмтээһин
Нина Александровна Саха сирин быраастарыттан аан бастакынан иннэнэн эмтээһини баһылаабыт уонна элбэх киһини үтүөрдүбүт невропатолог-быраас. «Кыым»
II
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр туһуламмыт предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательного падежа употребляется при обозначении предмета, в переднюю сторону которого направлено действие (перед, к, в). Кыһыл Ойуун уһуктан, туран уот иннигэр баран аргынньахтаан олорор. П. Ойуунускай
Арай Марисаны икки киһи, икки дабыдалыттан өрө ыйыы соһон, Турахин иннигэр илтилэр. Эрилик Эристиин
2. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, впереди которого совершается действие (перед)
Уот иннигэр Ыстапаанньыйа эмээхсин олорор. Н. Неустроев
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр, үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын илин өттүттэн тахсар, тэйэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар (сэдэхтик тут-лар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, с (от) передней стороны которого исходит действие или удаляется предмет (употр. редко). Аттаахтар бөлөх талах инниттэн тэйэн бардылар. Ыалдьыт уот инниттэн халбарыйан биэрдэ
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын илин өттүнэн буолар, тарҕанар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, по или вдоль передней стороны которого совершается, распространяется действие (по, впереди)
Петя ыскылаат иннинэн тиийэн кэлэр. С. Ефремов
Кымньыыгын уолаттар иннилэринэн кириэс-мараас далбаатаата. Эрилик Эристиин
Муустар улам үллэ анньан, кини иннинэн аалсан устан дагдалдьыһан эрэллэр эбит. Н. Заболоцкай
тюрк. ийне, йиҥне

аат. Сытыы уһуктаах бытархай туттар сэптэр. ☉ Общее название мелких колющих инструментов (иголка, шило и т. д.)
Күлкэдийбэт, мөлтөөбөт Күтүр күүстэннэрбин, Иннэ-бүргэс буолан Иҥииргэ иҥиннэрбин... А. Софронов
Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка эрэ буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур
♦ Иннэ-бүргэс буол - киһини сүгүн сырыттыннарбакка баайса, тутуһа сырыт; тылгынан хадаардаһа, хаарыйа сырыт. ☉ Придираться к кому-л.; беспокоить, тревожить кого-л., причинять неудобства кому-л.
Дабыыт Өксүөн киниэхэ иннэбүргэс буолбутуттан олус кыһыйа санаата. «ХС». Иннэ-бүргэс тыл - кыһыылаах-абалаах тыл; киһини хаарыйар хатыылаах тыл. ☉ Язвительное слово, колкость
Аанчык уруккутун курдук Эдьиэйэни иннэ-бүргэс тылынан бултаспат буолан хаалбыта. Н. Босиков. Иннэ-бүргэс үрдүгэр олорор (буолар) - туох эрэ буолар диэн дьиксинэ, долгуйа олорор; кыбыстыылаах балаһыанньаҕа киирэн олорор. ☉ соотв. сидеть (быть) как на иголках
Сэмэнчик аһаан бүтүөхтэригэр диэри иннэ-бүргэс үрдүгэр олорор. Н. Якутскай
«Тугу эмэ атыылаһыаҥ буолаарай, дьэ кытаат» диэбиттии көрөн-истэн, олоруох-туруох сирин булбакка иннэ-бүргэс үрдүгэр буола түһэр. «ХС»

аат. Иистэнэр бытархай маллар. ☉ Общее название мелких швейных принадлежностей (нитки, иголки и т. д.)
Муҥ саатар, кыратыттан иннэ-сүүтүк, чэй-табах, улаханыттан саа сэбэ курдук тыын табаардары бырахтара сатыам. Болот Боотур
Таптаабыт таҥаскын-сапкын, иннэтигэр-сүүтүгэр тиийэ биэрэр, тута төлүүр үһү. И. Никифоров

n. needle; инньэлик n. needle-case, needle cushion