сов. (испачкаться) арыыга биһилин, оҕунуох буол.

туохт. Сыстаҥнаһынан биһилин. ☉ Испачкаться чем-л. липким
Эрбэһин курдук сэрбэйбит баттахтаах, атах сыгынньах киһи аһаан ньаҕарайдана олорор эбит. Суорун Омоллоон

туохт. Кыратык бадараан буол; бадарааҥҥа биһилин. ☉ Немного заболотиться; испачкаться грязью. Кыра да ардахтан буор суол бадарааннырар. Бу үрэх аллараа өттүнэн кэҥиир уонна бадарааннырар. Кини таҥаһа бадарааннырбыт. Тэҥн. бадараанный

дьүһ. туохт. Ньуххан, аалын, биһин (хол., туох эмэ инчэҕэйинэн, сыстаҥнаһынан). ☉ Сильно растираться чем-л.; испачкаться, замараться (напр., чем-л. мокрым, липким)
[Ааныс] хараҕын уутун ньаҕана турар уҥа харытын аннынан сурдьун батыһыннара көрө хаалбыта. А. Неустроева
Оҕолоро дьүһүн-бодо бөҕө буолбуттар — хоруопкалаах гуаһы ылан, сирэйдэри, илиилэри дэлби ньаҕаммыттар. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Хаан таҕыс, хаан буол; хааҥҥа биһилин. ☉ Истекать кровью; испачкаться в крови
Түргэн [ыт аата] хайыы үйэ хааннаммыт, саҥата туох да сүрдээх. Суорун Омоллоон
Оччугуй иһиттээх эмин Харбаан ылан, хааннаммыт сиригэр Харса суох халыччы кутта. Кустук
Кинилэр иккиэн илбиркэй таҥастаах, муннулара хааннаммыт этэ. ОЛ ПА
2. кэпс. Сирэйиҥ-хараҕыҥ хайдах эрэ уларый, атын дьүһүннэн. ☉ Изменяться в лице
Кыстаанык диэки көрбүтэ — хараҕа уоттаммыт, кыыһырбыт хааннаммыт. Н. Павлов
Өлөксөөндүрэ улаханнык санаарҕаабыт хааннанна. «ХС»
♦ Наахара <хаанын> хааннан (киллэр) көр наахара
Наахара хааннанна, Чаҕаан дьүһүннэннэ, Хаана хамсаата, Хараҕа уоттанна. П. Ойуунускай
Тоҕо эрэ наахара хааҥҥын киллэрбиккин, дьайдаах хара санааны ылыммыккын. Болот Боотур
Өһөс хаанын киллэрбит (хааннаммыт) көр хаан I. Киһилэрэ өһөс хаанын хааннанан, өһөччү көрөн турда, тугу да саҥарбата. «Чолбон»
Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) көр хаан I. Бу сырыыбар тойонноро хахай хаанын хааннанан, тимир тириитин кэтэн көрсүбүтэ. Н. Якутскай
Үгүстэн үгүс охтуо диэн хахай хааннара киирэн, өксөкү үөһүн үөстэнэн, икки өттүттэн сэриилэһэ аттаннылар. Далан
Бандьыыттарга хахай хаанын хааннанан бары биир тэҥҥэ өстүйэ саныыллара. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Туохха эмэ биһилин, марайдан. ☉ Испачкаться, измазаться чем-л.
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүтү кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккирийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Кулунчук сымнаҕас уоһугар Умньанар алтан от уоһаҕа. В. Миронов
Ат туйахтарыгар силбиккэ үүммүт сибэкки сиик таммахтара умньаннылар. В. Титов
2. көсп. Туохха эмэ элбэхтик үөрэнэн, сыстан, ыкса дьарыктанан бар, дьарык оҥоһун. ☉ Привязаться, пристраститься к чему-л.
Айдаар, дьиҥэ …… булка соччо умньамматах киһи этэ. Софр. Данилов
Оттон Тордуох [киһи аата] уола Килимиэн эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт Эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Улахан күрэхтэһиилэргэ буспутхаппыт, оройуон чөмпүйүөннэрин иннилэригэр, спорт диэҥҥэ умньамматах, Уу Тойоно Дьуона иһэр. «ХС»
«Онон уончалаахпыттан тиэхиньикэҕэ умньанан барбытым», — үөрэ-көтө кэпсиир Виктор Серафимович. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөн, эрилин. ☉ Впутаться, ввязаться во что-л. Мээнэ сылдьаргын тохтот
Онно-манна умньанар киһи буоллуҥ! В. Титов
«Бу курдук куһаҕаҥҥа, сидьиҥҥэ умньана сылдьыах кэриэтэ ыраас сылдьан өлбүт ордук», — диэн быһаарынар Маайа. Н. Якутскай
Бу аска [испииргэ] букатын умньаныма. Үчүгэйи аҕалбытын көрө иликпин. Р. Баҕатаайыскай
4. көсп., сэнээн. Туох эмэ кимиэхэ эмэ баар буол, сыһын (үксүгэр буолб. ф-маҕа тут-лар). ☉ Быть в наличии, иметься (напр., об уме, таланте — употр. в отриц. ф.)
Бытыгын быһа үктүөр диэри өй умньамматах күтүрэ дуу? Софр. Данилов
[Мотя — Точиловскайга:] Киниэхэ ханнык да талаан умньамматах киһитэ этэ. Н. Якутскай
♦ Окко-маска умньаммат мэник көр от-мас
Дмитрий Петрович аптарытыата улахана бэрт буолан, бэл, оккомаска умньаммат мэник оҕолор бэрээдэктэнэллэрэ. Е. Неймохов