аат., түөлбэ. Үрүйэ, үрүйэ баһа. ☉ Ручей, исток ручья.

I 1. 1) голова || головной; бас былаата головной платок; баһым ыарыйда у меня заболела голова; баһыттан атаҕар диэри с головы до ног; баскыттан атаххар диэри баһыыба большое тебе спасибо (букв. | спасибо с головы до ног); бил баһыттан сытыйар посл. таймень портится с головы; 2) глава, раздел; сэһэн маҥнайгы баһа первая глава повести; 3) сторона, край; күөл арҕаа баһыттан с западной стороны озера; 4) начало, исток; өрүс баһа начало, исток реки; үрэх баһа а) исток реки; верховье; б) перен. дикое, глухое, ненаселённое или малонаселённое место; 5) передняя или верхняя сторона, часть чего-л.; тыа баһа верхушка дерева; тыы баһа нос лодки; өттүк баһа анат. головка бедра; бүлгүн баһа анат. головка плечевой кости; 2. головной, передовой; бас орон головная нарта # аҕа баһын тосту олор = превосходить славой, богатством своего отца; бас билии собственность; бас быата недоуздок; оброть; бас бэрин = подчиняться; покоряться; биһиги министерствоҕа бас бэринэбит мы подчиняемся министерству; өҥүс бас часть шеи, где проходит сонная артерия; таас бас а) ёрш; б) бычок (рыба); чаал бас разг. а) налимчик; б) шутл. большеголовый; эҥил бас а) верхняя часть плеча ближе к шее; б) загривок.
II в разн. знач. бас || басовый; бас струна басовая струна.

нареч. 1. (кверху, на высоту) үөһэ; , подняться вверх по лестнице кирилиэһинэн үөһэ ытьш; 2. (к истоку, к верховью) өрө; плыть вверх по реке өрүһү өрө өксөй; # вверх дном үрдүн анна, аннын үрдэ гына, өрө-таҥ-нары; руки вверх! илиигин өрө уун!

аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’

I
аат.
1. Туттар сэп укка олорор синньэтиилээх төрдө. ☉ Узкая часть какого-л. орудия (на к-рую насаживается черенок, рукоятка, осадка ножа и т. п.)
Арба даҕаны, бу сэбим туурата тостубутун умнан сылдьаахтыыр эбиппин дии. Амма Аччыгыйа
Уон иккилээх уол сылдьан тостубут иннэ тууратын үүттээн биэрбитим. «Кыым»
Бэл илии хотуура тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. ЕХД КТ
△ Сэбирдэх атаҕын төрдө. ☉ Узкая часть листика растения, ножка, черешок
Дөлүһүөн лабаалара эрэ буолбакка, бэл сэбирдэхтэрин тууралара …… хатыынан бүрүллүбүттэр. КВА Б
Росянка сэбирдэхтэрэ бары умнас төрдүттэн үүнэн тахсаллар, балайда уһун тууралаахтар. МАА ССЭҮү
Ханнык да үүнээйи бөҕө силиһэ, туурата, өҥ-ньүөл кырса суох, курулуу тохтор кураанах кумахха үүммэт, силигилээбэт. БН СУ
2. көсп. Туох эмэ тутуллан турар эбэтэр үөскүүр, баар буолар төрүтэ. ☉ Основание, корень чего-л.
Э-э-э дуо! Тохтообокко Тулхадыйбат туураны Туураланнын диэн, Туомнаатахпыт буоллун! Доҕоттоор! Саха фольк. [Уһук муҥ кэллэҕинэ] Биири эрэ бигэтик саныыр буолуҥ, Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ, Тууратын эрэ тобулу саныыр буолуҥ дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тойон сэргэҕэ дьол туллубат туурата, сүктэр кыыс үүт маҥан ата бааллан тыына-тыбыыра ахан турар. Э. Соколов
3. көсп. Ким, туох эмэ ханна үөскээбитэ, үөскээбит төрдө. ☉ Корень, происхождение, исток
«Кэпкин туон, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралах киһи кэллиҥ?» — диэн ыйыталлар. Саха сэһ. II
Аны төрөөбүт дойдубуттан туурам тулуннаҕа, онон ийэм төрөөбүт сиригэр тиийдэҕим дии санаатым да, Амыр өрүһү булаары Дьугдьуур хайаларын диэки түһэ турдум. Болот Боотур
Таайдахха, ньургуһун сааскы күҥҥэ тардыһар буолан кэрэ, тоҥ буортан тууралаах буолан тулуурдаах ини. И. Данилов
ср. др.-тюрк. туҕру ‘стержень, при помощи которого лезвие закрепляется на рукоятке, черешок’
II
сыһ.
1. Туохтан эмэ сулбу биитэр төрдүттэн уһулу барар гына. ☉ Вырывая что из чего-л.; отделяя что-л. от основания
Чүөчээски тиийэн эһэ …… тылын туура быһан ылла. Суорун Омоллоон
Эһэ ойон кэллэ да киһи тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна. Т. Сметанин
Уолаттар Былааһы [оҕо аата] олоҕуттан туура анньан түһэрдилэр уонна дириэктэр диэки дэллэритэн кэбистилэр. «ББ»
2. Олох, букатын, төрдүттэн (үксүгэр суох диэн тылы уонна буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Совсем, совершенно, вовсе (употр. обычно с именем отрицания суох ‘нет’ и с отриц. ф. гл.)
[Сайын] Турар атахтаах Туура орпокко Тугуттаан тубуста. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аанака:] Барбаппын, туура барыам эрэ суоҕа. Эрилик Эристиин
Ону баара, бүгүн туура умнан кэбиспит. А. Сыромятникова
Туох даҕаны бэйэлээххэ мүлчү ыһыктыа, туура туттуо суох саамай күндүбүн, баар эрэ мааныбын төлө тутарга тиийдим. С. Федотов
△ Туох баарын барытын, олоччу, бүтүннүү. ☉ Все до единого
Афанасий Романович, биһиги оттообут оппутун эһиги үксүн, туура тугу да ордорбокко тутан ыллыгыт дии. В. Протодьяконов
Ол кыһыл хамандыыртан кылааннаах түүлээҕин барытын туура ылан аҕал. А. Сыромятникова
Туох баарбытын Туура атыылаан да туран, Субу кыыһы Син биир сүгүннэрэн барыаҕым! И. Алексеев
♦ Туйаххын туура тэп көр туйах
Туруу бараан дойдутугар Туйаххытын туура тэбээриҥ, Тэгил ийэ сиргитигэр Тэлгэһэттэн тэлгэһэни Тэнитэн иһээриҥ! С. Зверев. Туура тут кэпс. — кимтэн эмэ тугу эмэ күүскүнэн тутан ыл, былдьаа, мүччү харбат. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. кого-что-л. безвозвратно, лишать кого-чего-л. [Күкүр Уус:] Ким миигин бу айылаах кэбилээтэ, ким соҕотох оҕобун туура тутта? Суорун Омоллоон
Оттообут оппутун үксүн эһиги туура тутан ыллыгыт дии, онтон атын кырдьык даҕаны сылгыларбытыгар оттоох соҕус буолуо этибит. В. Протодьяконов
◊ Туура күнү быһа (күнү туура) — күн устатын тухары, күнтэн ордорбокко. ☉ В течение всего дня, весь день
Онно ылбайы бултаһар тыраҕас кутуруктаах кыра тыыраахы туура күнү быһа төттөрү-таары дайаҥныы көтөрө. «Чолбон»
Былыр хайытар эрбии диэн баара, онно икки киһи туура күнү быһа үнүөхтэтэн биир-икки бэрэбинэни эрбиирэ. «ХС»
ср. кирг. туура ‘никогда, отродясь.’

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай

I
баас
II
туохт.
1. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайдары тугунан эмэ сомсон ыл. ☉ Набирать, черпать что-л. жидкое или единичное чем-л.
Хамыйаҕынан бас. Күрдьэҕинэн бас.—Аргыый аҕай болтуотун кэтэн, хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Саламаатын буһаран хонууга таһааран уурда уонна хамыйаҕынан баһан кыһыл чааскыга кутта. М. Доҕордуурап
Петухов оҥочотун уутун баһыар, ыраах айаҥҥа оҥостуор диэри, туораан иһээччи чугаһыыр. Н. Якутскай
2. Тугу эмэ тугунан эмэ иилэн өрө көтөҕөн ыл. ☉ Поднимать вверх что-л., зацепив чем-л.
Уус Мандар эмиэ тэбиэһиргээн, ытыһыгар силлии-силлии кыдама сотото өҕүллүөр диэри оту баһан ылан, үөһэ элит да элит буолла. И. Гоголев
Сииҥэстиир уола [оҕус аата] муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы таттаран турбута. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үүнүүнү, быйаҥы дэлэйдик хомуй, мунньун. ☉ Собирать в изобилии урожай
Уолба алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө Балаһанан долгулдьуйан Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Сүрүн улахан ходуһалары отторо ситэрин кэтээн сылдьан, кылгас кэм иһигэр баһан ыларга кыһаллаллар. «Кыым»
△ Элбэхтик, өлгөмнүк бултуй (хол., балыкка). ☉ Добывать в большом количестве, иметь хорошую добычу (напр., на рыбалке)
Сынньалаҥ, чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай
Кини сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэҕэ үлэлиир. А. Сыромятникова
4. көсп. Тугу эмэ олус үлүннэрэн, дарбатан, омуннаан эт, кэпсээ. ☉ Слишком, чересчур преувеличивать, раздувать что-л. Дьэ, онон, наһаа баһан этии айыы-саат буолар. М. Доҕордуурап
Өллө эрэ диэҥҥит үрдэтэн Ааһан арбаамаарыҥ, Эбэтэр түһэрэн, киртитэн Баһан этэр буолумаарыҥ. Баал Хабырыыс
Этэрин эт да, баһыма! С. Тимофеев
♦ Бас да арыы, быс да сыа (быс да сыа, бас да арыы) – олус дэлэй, өҥ-тот (хол., олох). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, бас да арыы, быс да сыа буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Бастар бараммат – бүттэр бүппэт, олус элбэх. ☉ Неиссякаемый, неисчерпаемый (букв. сколько ни черпай, все не кончается)
Уулаатар бараммат, уостан сүппэт уйгу быйаҥ улаатыах этэ, бастар бараммат, кэстэр кэхтибэт кэтит кэскил дэри-дэлэгэй тэлгэниэх этэ. П. Ойуунускай
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Онтон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Баһан эт – туох эмэ итэҕэһи-быһаҕаһы олус үлүннэрэн, дарбатан эт, кэпсээ. ☉ Говорить, преувеличивая недостатки, сгущать краски
Баһан эппиттэрин иһин кириитикэни тулуйан иһиттэҕим дуу? Г. Колесов. Хараҕыттан (хараҕа) уу-хаар баһа-баһа (баһан) – ытамньыйа-ытамньыйа. ☉ Со слезами на глазах
Балайда гынан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа: «Бэрэкилээтэй, бассыыс!» – диэбитэ. Суорун Омоллоон
«Кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии», – Лука, бэйэтин сэмэлэммиттии хом түһэн сытан хараҕыттан уухаар баһа-баһа [кэргэнигэр] эттэ. М. Доҕордуурап
«Эбээ, эбээ! – диэбитинэн Элээрэн киирдэ кыысчаан. – Хайдах буоллуҥ, эбээ, эн? Хайа... Тоҕо...» – диэн иһэн Хараҕа уу-хаар баһан, Хап-сабар тураат, быһа Таһырдьа диэки тэбиннэ. «ХС»
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл, харамай биир тутаах миэстэтэ, төбөтө. ☉ Голова (человека или животного)
Сыана кэтэҕэр баһа кэлгиэлээх бүтүннүү хаан-сиин буолбут бартыһаан көстөр. П. Ойуунускай
Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа бүтүннүү үрэллэҥнээн харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сипсинньигэс тарбахтарынан, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Андриан оҕонньор баһын бүк түһэрэн, балачча олордо. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ үөһэ эбэтэр илин уһуга. ☉ Верхняя или передняя часть чего-л.
Күн тиит баһыгар түһэн эрэрэ. Амма Аччыгыйа
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
Бурхалей тыытын баһын көстөр арыы диэки туһаайан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ саллаҕар эбэтэр кэтит сүрүн өттө эбэтэр оннук уһуга, төбөтө. ☉ Утолщенная, расширенная часть или конец чего-л.. Ньуоска баһа. Кыраабыл баһа. Күрдьэх баһа
△ Атах таҥаһын илин төбө өттө. ☉ Передняя часть (носок) обуви
Уҥа саппыкытын баһа бүтүннүү балай хаан буолбут. КГР СЛ-8
4. Туох эмэ бүтэр уһук өттө, бараныыта. ☉ Удаленная часть или конец чего-л.
Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
Күөл икки баһа уонна куулата хара маһын саҕаттан сөкү уонна дулҕа этэ. Далан
Ньукуус оҕонньордоох Баарда диэн сайылык илин баһыгар олохтоохторо. ТГС ЫА
5. көсп. Туох эмэ саҕаланар сирэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Место, где что-л. берет начало (напр., река, ручей); верховье, исток, устье реки
Өлүөнэ баһын диэки бара сылдьан биир эмэ атыыһыты кытта билсэн, табаар үлүгэри иэс хоторон аҕалан нэһилиэкпэр лааппы аһыам. Күндэ
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс бастара Өргөн өтүүнү сыыйа тарпыт курдук Субуллан, сыыйыллан көстүбүттэрин Өҥөйөн көрөн ааста [сөмөлүөт]. Нор. ырыаһ.
6. көсп. Атыттары салайааччы, баскөс киһи, баһылык. ☉ Руководитель, глава чего-л.
Иван Иванович – нэһилиэк баһа. —Мин бэйэбэр бэйэм баспын. Күндэ
7. көсп. Кинигэ, айымньы улахан чааһа, үллэһигэ. ☉ Раздел книги, произведения, глава
Роман бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
тюрк. баш, бас
♦ Баайы баһынан – олоҕо суохтук, олус дэлэйдик (кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр). ☉ С увлечением, прибавляя много лишнего (говорить, рассказывать)
Баайы баһынан тыллаһар (өс хоһ.). Дьаакып отутуттан тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, «салыҥнаах балык курдук» киһи. А. Софронов. Бас баттах – 1) мээнэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ (саҥар). ☉ Необдуманно, бестолково, легкомысленно (говорить)
«Василий Егорович, эн сэрэн, бас баттах тыллаһаргын мантан антах уураттаххына сатанара буолуо», – диэтэ Кылбанов. С. Данилов
Георгий ветфельдшер Третьякованы сыыһа бас баттах саҥарарбытын өйдөөтө. С. Дадаскинов
Ардыгар бас баттах тыллаһан, урукку идеалларын барытын киргэ-буорга тэпсэн барар. «ХС»; 2) үлүбээй, түбэһиэх, туох да сыала-соруга суох (сүүр, бар). ☉ Бесцельно, куда глаза глядят, напрасно (идти, бежать)
Хамаандаҕа бокуой биэрбэккэ, бас баттах сырсан иһэн, табыллыбыт кус курдук, салгыҥҥа даллахтыы сытар этилэр. Эрилик Эристиин
Мишка үүрүллүбүт сириттэн тэйдэр тэйэн, бас баттах сэлии, хаамыы икки ардынан анньан, быһа мөкүнүҥнүү, лэппэрэҥнии истэ. Н. Заболоцкай; 3) сиэри, бэрээдэги аахсыбакка, санаабыккынан көҥүл (бар, сырыт). ☉ Никому не подчиняясь, самовольно, без удержу
Бу оҕолор, аҕалара суох буолан, олус бас баттах барбыттар. ГНС АаК
Бас баттах бардахтарына киһини-сүөһүнү былдьыахтара, аан дойдуну аймыахтара. И. Никифоров
Бас баттах барар хаһан да аанньаҕа тириэрдибэт. ФЕВ УТУ. Бас быстар кэпс. – туох да иһин, отой (сөбүлэспэт, буолуммат). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться). Биригэдьиирдээ диирбитин бас быстар буолуммат. Бас быстар сыаната кэпс. – олус ыарахан сыана, иирбит сыана. ☉ Очень высокая, бешеная цена. Ханнык да маҕаһыыҥҥа киир – барытыгар бас быстар сыаната. «Саха с.». Бас быстарынан кэпс. – туох да улахан толкуйа суох, мээнэ. ☉ Не думая, безрассудно, очертя голову
Бас быстарынан айаннаабыппыт ити баар. Ким да хостообот гына батыллан хааллыбыт. «ХС». Баскар дылы иэскэ бар кэпс. – төлөрүйбэт курдук гына иэскэ киир. ☉ Увязнуть в долгах по уши
Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо? А. Софронов. Баскар (төбөҕөр) ытыар – бэйэҕиттэн алын киһини көҥүл ыытан, тугу этэрин барытын толоро үөрэтэн, кини эрэ этэринэн сылдьарга тиий, баһылат. ☉ Своей мягкотелостью, попустительством дать повод кому-л. сесть себе на голову
Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, билиҥҥиттэн мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ. Далан. Баскын (төбөҕүн) абырахтан көр абырахтан. Баскынан тур, атаххынан тур – 1) бэйэҥ билэргинэн сырыт, гын, хайдах да буол. ☉ Поступай по своему разумению, делай что хочешь
Баскынан тур, атаххынан тур – бэйэҥ дьыалаҥ. —Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ; 2) хайдах да буолтун иһин, хайаан да. ☉ Как бы то ни было; во что бы то ни стало
Баскынан тур, атаххынан тур, сарсыарда культиваторда бэлэмнээ. С. Ефремов
Испирдиэн Эристиин киэһэ аайы Дьиэтигэр Тэмтээкэйдээн киирэр, Сарсыарда …… Барарыгар бастаан баһын абырахтанар. А. Софронов. Баскын биэр – 1) ким-туох эмэ иһин олоххун толук биэр, өл. ☉ Погибнуть, быть убитым, сложить голову (букв. отдать голову)
Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай; 2) кэпс. ким эмэ былааһыгар, дьаһалтатыгар киир. ☉ Попасть под чью-л. власть, подчиниться кому-л.
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. Көҥүл өттүбүнэн Күүспүн күөттэрэн Көтөр сирим көҕөрдө. А. Софронов. Баскын кырбана олор кэпс. – тугунан да дьарыктаммакка мэнээк олор. ☉ Бездельничать, бить баклуши (букв. сидеть, колотя свою голову)
Күнү быһа баһын кырбана олорор киһи баар дии. «ХС». Баскын (төбөҕүн) өндөт – кирийэ сылдьан баран аһаҕастык турун. ☉ Поднимать голову, начинать действовать, активно проявлять себя
Кини ээр-сэмээр Россияҕа контрреволюция эмиэ баһын өндөтөрүн кэтэһэ сылдыбыта. «ХС». Баскын салан – бэйэҕин бэйэҥ дьаһанан атын киһиттэн тутулуга суох сырыт. ☉ Быть независимым, полновластным хозяином себе самому (букв. головой своей управлять)
Сыл – хонук, өтөрдөөҕүтэ бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. «ХС». Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) – өр толкуйдуу сатаа. ☉ Ломать голову над чем-л. [Атыыһыттар] хайдах эргинэллэрин толкуйдаан бастарын сынньа-сынньа, сыыйа-баайа тарҕаспытынан бардылар. «ХС»
Аата, эн солуута суохха баскын сыстардаҕыҥ. «ХС»
Онон мээнэ, туһата суохха баскын сынньар сатаммат. А. Сыромятникова. Бас тутун – кими-эмэ бас-көс, баһылык тутун, аптарытыаттаа. ☉ Признать кого-л. главой, старшим, лидером, авторитетом
Баар-суох бас туттар киһилэрэ – кини. НАГ ЯРФС I. (Моойдоох) баскын уур – туох эмэ туһугар өлөргүн да кэрэйимэ, бэйэҕин сиэртибэ биэр. ☉ Не жалеть свою жизнь, жертвовать собою (букв. сложить свою голову во имя чего-л.)
Төрөөбүт дойдубут, тапталлаах норуоппут иннигэр эдэркээн сааспытын, баспытын даҕаны ууруохпут. А. Абаҕыыныскай
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ. Эллэй. Баскын холбоон – кимниин эмэ өйгүн-санааҕын түмэн, сүбэлэһэн (тугу эмэ гын). ☉ В согласии, вместе, дружно (делать что-л.)
Норуот баһын холбоон, уһун дьоллоох олоҕу уруйдаан, оҥорон олохтоото. Н. Түгүнүүрэп. Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) – 1) ыраах сирдэринэн тэлэһийэн айаннаа, сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать по странам и весям
Барбыппыт иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Баспыт байҕал, кутурукпут куйаар. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС»; 2) олус сатабыллаах, булугас-талыгас. ☉ Весьма предприимчивый, удачливый. Мытаха баһа байҕал, кутуруга куйаар киһи ээ. А. Федоров. Баһа барар – улаханнык эппиэттиир, буруйга-сэмэҕэ тиксэр. ☉ Совать голову в петлю
– Онон Пластинов олох уларыйыа диир дуу? – диэн учуутал ыйытар. – Инньэ диир. Ити мин эйиэхэ эрэнэн эттим. Киһи баһа барар дьыалата. Д. Очинскай. Баһа батарынан – түбэһиэх, үлүбээй, сыала-соруга суох. ☉ Куда глаза глядят (букв. насколько пролезет голова)
Оттон билигин араас биричиинэнэн сопхуостарыттан барбыт ыччаттар тоҕо төннүбэттэрий? Кинилэр дьиҥэр, этэргэ дылы, бастара батарынан ханна баҕарар бара тураллара баар. «ХС». Баһа биллибэт – 1) чуолкайдык биллибэт. ☉ Точно неизвестно, неясно
Маннык буолар буоллаххына, аны эйиэхэ сылдьар да баһа биллибэт. А. Софронов
Күн диэки үстэ да көрөрбүт баһа биллибэт. М. Доҕордуурап. Эн урут суруйбутуҥ курдук суруй бу аадырыска. Ыларым баһа биллибэт, сотору уларыйарым буолуо. Саллааттар с.; 2) ахсаана биллибэт, элбэх. ☉ Бесчисленное множество
Баһа биллибэт элбэх кур даҕаны, саҥа даҕаны оттор тураллар. МНН. Баһа биллэр – ол диэн биллэр дьыала. ☉ Это же всем известно
Биһиги чой оройбут толкуйа диэхтээн баһа биллэр ини. «ХС». Баһа дэлби барда – төбөтө дэлби барыах курдук олус ыарыйда. ☉ Голова раскалывается (трещит) у кого-л.
Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым – баһым дэлби барда, ону абырахтыам этэ. А. Софронов. Баһа саллайар – 1) улаатан, элбээн ис. ☉ Увеличиваться, возрастать, становиться больше
Кур иэс диэн оннук. Сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай; 2) туох эмэ бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа киир, түбэс. ☉ Попасть в неприятную ситуацию
Аны сууттанан баһым саллайара кэллэҕэ. М. Доҕордуурап. Баһа суох арбаа кэпс. – кими эмэ кэмэ суох арбаа, олус хайҕаа. ☉ Хвалить, превозносить когол
безмерно, чересчур. Сэдииһэп тойон бэйэтин кытта биир олоҥхоһуту илдьэ сылдьар. Кинини туох да баһа суох арбыыр да, ханнык эрэ олоҥхоһут эбит. Эрилик Эристиин. Баһа хатта кур. – өллө, суох буолла. ☉ Умереть, дать дуба
«Хаһан эрэ бу уол көнөтүгэр баһа хатыа», – диэн баран, эмиэ күлэн арсайда. Н. Заболоцкай. Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> – ким эмэ төбөтө күүскэ ыалдьар (үксүгэр хамсаатаҕына). ☉ У кого-л. сильно болит голова (в основном при движении – букв. в голове плещется, как в берестяном ведре)
Миитэрэй туран, сүгэтин булан, маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта – баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа. Баһыгар батаран өйдөөбөт кэпс. – тугу да өйдөөбөт, өйдүүрүгэр кыаҕа да тиийбэт. ☉ Совершенно не понимать что-л. в силу слабых умственных способностей (букв. не укладывается в голове)
Төһөлөөх баҕабын мин хаайан сытарбын баһыгар батаран өйдөөбөт. С. Данилов. Баһыгар быта да суох – туох да баайадуола, харчыта суох. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, богатства, денег (соотв. голь перекатная). Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Баһым хас буолуой – кэһэтиэхтэрэ, буруйга тардыахтара диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В значении «строго наказать, покарать»
[Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр. Киһитэ ол көрдөһүүнү ылыммат, дьулайар.] «Баһым хас буолуой? – диир Дьөгүөрдээн. – Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа. Баһын батар кэпс. – наадата суоҕу, эбэтэр абааһы көрөргүн бэйэҕиттэн араар, кимиэхэ эмэ биэр. ☉ Избавляться от ненужного, отдавать, сдавать кого-что-л. кому-л.
Эргэ миэбэлбин баһын батардым. НАГ ЯРФС I
Ытым ытырыыгынан батымаары гыммытын иһин баһын батардым. СГФ СКТ. Баһын булкуй кэпс. – кими эмэ булкуйан, санаатын уларыт, өйүттэн таһаар. ☉ Морочить кому-л. голову, сбивать с толку кого-л.
Эдэрдэри бастарын булкуйан быыбарга ыытымаары гынар. НАГ ЯРФС I. Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр – 1) мас-таас курдук аккаастанан сөбүлэспэтин биллэрэр. ☉ Выражать решительное несогласие, отказ
Люся, сыал ытыаххын баҕараҕын дуо? Кыыс баһын быһа илгиһиннэ. Эрилик Эристиин
Шура күлүүс тылын ылбата, саҥата суох баһын быһа илгиһиннэ. Н. Якутскай
Куһаҕан сыананы ыллыҥ дуо? Суох! Өндөрүүс баһын быһа илгистибитэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ сонньуйбуккун, сөхпүккүн, дьиибэргээбиккин биллэр. ☉ Выражать удивление, поражаться чему-л. [Сэмэнчик:] «Киһи күлэ да саныыр ээ, мин оҕонньорго “Моисей таҥара” буолан көстүбүт үһүбүн!» – диэн баһын быһа илгиһиннэ. «ХС»; 3) туохтан эмэ наһаа абаран, кэлэйбиккин, хомойбуккун биллэр. ☉ Выражать разочарование
Мэхээлэ оҕонньор баһын быһа илгистэр: «Һэ, дьэ бу үһүөйэх арсыын өрбөххө бүтүн сүөһү баран хаалара дьэ кытаанах суол... Киһи истибэтэҕин истэр». Күндэ. Баһын быһа эт – туох эмэ куһаҕаны туой, түөс. ☉ Накликать беду, напророчить кому-л. неприятное (букв. сказать так, чтоб (его) голова отсеклась). – Күн ыраахтааҕы илиитэ уһун... Уһун илии быстар күнэ кэлиэҕэ!.. – Эн олустаатыҥ ээ. Баспытын быһа эттиҥ. А. Федоров. Баһын иһэ бап-баллыгырас – тохтоло суох элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, любящий много говорить
Кинилэр ити иккиэйэҕин сылдьар кэмнэригэр бастарын иһэ бап-баллыгырас, тугу эрэ элбэҕи бэрт уһуннук кэпсэтэллэр. И. Никифоров. Баһын (төбөтүн) сыс кэпс. – 1) ким эмэ өйүн-санаатын иирт, булкуй. ☉ Запутывать, сбивать с толку кого-л.
Дордууска бастаахтара дьокутааттары барыларын бастарын сыстылар, өйдөрүн сүүйдүлэр быһыылаах. «ХС»; 2) тугу эмэ тобула сатаан кими эмэ толкуйга түһэр. ☉ Заставить кого-л. поломать голову над чем-л.. Баһын хатар кур. – өлөр, суох оҥор. ☉ Убить, прикончить кого-л. (букв. высушить голову ему)
Түөкүн, буруйдаах туран, мөккүһэ оонньообуккун баскын хатарыам. Эрилик Эристиин
Сарсыныгар, сэрии кэмигэр түөкүнү баһын хатарбытым. Р. Кулаковскай. Баһыҥ барыа – улахан буруйга-сэмэҕэ тиксиэҥ. ☉ Станешь предметом обвинения, осуждения (букв. не сносить головы)
Биһиги ити дьыаланы бүгүҥҥү мунньахха кыайан быһаарыахпыт суоҕа да баспыт барар. Амма Аччыгыйа
Ол сыыһа буоллаҕына баһыҥ барар. А. Федоров. [Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев. Баһыҥ батарынан бар – төһө сатанарынан быысарыт булан бар. ☉ Идти, продвигаться, пользуясь любой возможностью
Дьэ онон эн, дыгаар, бу дойдуга икки харахтаахха көстүө суохтааххын. Ханна барар сиргэр баһыҥ батарынан бар. Д. Очинскай
Умнаһыт муҥнаахпын. Бу эмиэ баһым батарынан баран эрэбин. В. Протодьяконов. Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун – бара тур, түргэнник суох буол, мантан букатын тэй. ☉ Убирайся вон (букв. пусть твоя голова увеличится, а хвост сузится)
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ – мутугуҥ биллин. Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун. Ньургун Боотур. Кыычыкын оҕуһун баһа буол – уһуннук буһан, оргуйан биэримэ (үксүгэр кэччэгэй дьон көҥөнөн өр кэмҥэ астара буспатах аатырбытын этэргэ). ☉ Долго вариться, не доходя до готовности (обычно о скупых людях, к-рые долго готовят еду, испытывая терпение гостя)
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай, күөһү хотор! Баал Хабырыыс
«Аата эн, Кыычыкын оҕуһун баһа буолан буһан биэрбэтэҕэр дылы, сааһыҥ ситэн биэрбэтэҕин?» – Иван уус түргэн-түргэнник саҥаран барда. М. Доҕордуурап
Хой баһын туой (тыллас) көр хой. Ээ, бу да киһи, олох хой баһын туойда. Н. Лугинов
Мин үнүрүүн кэпсэтэн көрбүтүм кыыһым, онус кылаас оҕотун курдук, хой баһын тыллаһар. Софр. Данилов
◊ Бас бил – тугу эмэ бэйэҥ туһанар, дьаһайар бырааптаах буол. ☉ Иметь личную собственность, владеть чем-л. [Ыстапаан] уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ …… сааһын тухары бачча харчыны бас билэн, бэйэм киэнэ диэн тута илигэ. А. Софронов
Бу манан Дьаакыбылап кулуба бас билэр сирэ бүтэрэ. Н. Якутскай. Бу Чоочо баай былыр чугастааҕы нэһилиэгин сириндойдутун олоччу бэйэтэ күүһүнэн, сэпсэбиргэл туттан бас билэн олоорто үһү. Саха фольк.
△ Кимиэхэ эмэ муҥур тойон, баһылык буол. ☉ Возглавлять, подчинять кого-л.
Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун хаҥатан биэрбитэ. С. Зверев
Маннааҕы баайдар дьадаҥылары, нуучча помещиктара бас билэр бааһынайдарын сирэйэхараҕа суох ыгалларын-түүрэллэрин курдук баттаабаттара диэн этиэххэ сөп. С. Курилов (тылб.). Бас билии – ким, туох эмэ тус бэйэтэ туттар, дьаһайар мала-сала, баайа-дуола. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., личная собственность
Төһөлөөх эмэ киһи көлөһүнэ аҕыйах мүнүүтэ иһигэр мэлийэн, ханнык эрэ түбэспиччэ киһи бас билиитэ буола охсон хааллаҕа. Д. Таас
Холкуос уопсай бас билиитигэр сүүсчэкэ ынах сүөһүлээх. «ХС»
Онтон ыла бары көмүстээх сирдэр государство бас билиитигэр киирбиттэр. «Кыым». Бас билээччи – тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец какого-л. состояния, собственник
Билигин да ходуһа уруккутунан дэбиличчи үүнэн муоралыы долгуйар. Арай маны барытын бас билээччи уларыйбыт. Амма Аччыгыйа
Сирэй бас билээччи ким даҕаны итиччэ харчыны бэйэтэ илдьэ сылдьыбат. Д. Таас
Кыбартыыраҕа баар малы-салы кыбартыыраны бас билээччи бэйэтэ сыаналыыр. «Кыым». Бас быата – көлөнү быалыырга баһыгар кэтэрдиллэр тэһииннээх, үксүгэр кэтит, хаптаҕай быа. ☉ Часть сбруи – ремни с поводками, надеваемые на голову упряжного животного
Уҥа оһох чанчыгар хамначчыт уол бас быатын абырахтыыр. Эрилик Эристиин
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым уонна бас быа оҥорон кэтэртим, онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр – бөрө өсөһөн быаны тартаҕына «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
Аан бастаан сылгы хонууттан үүрүллэн аҕалыллан кыбычыыҥҥа эбэтэр кыараҕас далга быанан оҕуурданан бас быа кэтэрдиллэр. АНП ССХТ. Бас бэрин – 1) өстөөххөр хотторон, киниэхэ эбэтэр ким эмэ былааһыгар бэрин. ☉ Потерпеть поражение, покориться чьей-л. воле, власти
Барон Тизенгаузен бөтөн бара-бара, норуокка баһын бэринэрин, былааһы норуот илиитигэр туттарарын туһунан этэн бобуллаҥнаан баран, иилинэ сылдьар ыспаагатын устан Орджоникидзеҕа уунна. Амма Аччыгыйа
Греция, суох, баһын бэриммэт талаанньыт аймаҕар, Бастаанньа батталы билиммэт Уотунан кытыастар. С. Данилов
Колчак 1-гы Сибиирискэй аармыйатын командующайынан А.Н. Пепеляев анаммыта, киниэхэ барыта уон биэс тыһыынча кэриҥэ киһи бас бэриммитэ. «ХС»; 2) кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, иннигин биэр. ☉ Чувствовать превосходство над собой, подчиниться кому-л. в чем-л. [Лариса:] Хайдах ол кини ити үлүгэр хаалынньаҥ оҕонньорго баһын бэринэн, эргэҕэ билиэн баран, эйэлэһэн олороруй? Суорун Омоллоон
Үчүгэйин! Бу маннык, бу курдук ити эрчимнээх илиилэргэ бас бэринэн кэбиспит киһи. Н. Лугинов
Дьукаахпыт Хобороос барыныбары билэр, сатыыр. Дьиэлээх эмээхситтэр киниэхэ бүгүттэрдии бас бэринэллэр, хаһан даҕаны мөккүспэттэр. «ХС». Бас сыгынньах – бэргэһэтэ, былаата суох. ☉ Без головного убора, с непокрытой головой
Бу олордохторуна өтөх ортотунан биир киһи бас сыгынньах, ырбаахынан, кэннин хайыһа-хайыһа сүүрэн тэбэн иһэр. Н. Түгүнүүрэп
Үөдэн үнүгэһэ куруук мин таҥаспын таҥнар буоллаҕа. Иирээки киһи курдук, бас сыгынньаҕын барарбар тиийдэҕим. И. Гоголев. Бас уҥуоҕа – мэйиини хаххалыыр, хамсаабат гына силбэспит бөҕө хаптаҕай уҥуохтартан турар төбө уҥуоҕа, дьардьама сүрүн чааһа. ☉ Череп
Куобах баһын уҥуоҕунан оҕус гына оонньуурум, Аны көтөр моделынан оонньотобун оҕобун. П. Тобуруокап
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар, илии, атах уҥуохтарын араартыыллар. КЗА АҮө
Бас уҥуоҕа хамсаабат гына силбэспит хаптаҕай уҥуохтардаах. СИиТ. Киһи баһыгар – киһи аайы. ☉ Каждому, всем без исключения
[Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ иннинэ] сүүс биэс уон тыһыынча саха баһыгар сыл устатыгар биир эрэ киһи эбиллиилээх эбит. И. Алексеев
Киһи баһыгар отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табааҕы, түөртүү киһиэхэ биирдии бытыылка арыгыны түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО. Үрэх баһа <сир, дойду> – түҥкэтэх, ыраах, киһи-сүөһү олохсуйбатах сирэ. ☉ Необжитая, дикая, отдаленная местность
Мин куоппутум үрэх баһа – Дьон тиийбэт сиригэр, Киһи саҥата, сүгэ тыаһа, иһиллибэтэх сиригэр. С. Данилов
Бу үрэх баһа дойдуга мэнээк тыллаһар сэттээх-сэлээннээх. Далан
Микииппэрэп кинээс дьонноро, буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэтиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. Үрэх бастарыгар олорор булчуттары түөкэйдии бараллар. М. Доҕордуурап. Үрэх (үрүйэ) ыһыытыыр баһа – хайа эмэ үрэх, үрүйэ саамай саҕаланар сирэ, баһа. ☉ Начало, исток какой-л. реки
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр Лампара үрэх ыһыытыыр баһыгар ньиэби көрдүүр эспэдииссийэ түһэн олорор сиригэр тиийэн бөртөлүөккэ олорон барбыттара. П. Аввакумов
Сэниэ-сээбэс эстэн, сыра-сылба баранан, итиннэ тиийэн сынньанан, манна кэлэн олорон түүн үөһүн саҕана бэйэтин үрэҕэр түһэр салаа үрүйэ ыһыытыыр баһыгар кэллэ. «ХС». Эҥил (өҥүс) бас – киһи-сүөһү, кыыл санныттан үөһээ моойугар сыстар сирэ. ☉ Верхняя часть плеча человека, ближе к шее
[Тускаев Абылановы] харытыттан харбаан ылла уонна өҥүс баска саайда. Эрилик Эристиин
Ньургун киһитин эҥил баһыттан лаппа ылан уонна хонноҕун анныттан тутан туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Сатыров оҕонньор оронугар эҥил баһыттан тардыстан, тиэрэ түһэн сытара. И. Федосеев
Кытыан сатана уола ытыыр-күлэр ыккардынан, ыгыста-ыгыста, өҥүс баһын туппахтанар. «ХС»