таҥастаа II диэнтэн хай
аата. Өйдүүгүөн дуо — тоҥ бэрэбинэни таҥастааһын туспа кэрэтин. Син эмиэ тоҥ чыыры кыһар кэриэтэ көстөөччү. «ХС»
Сири таҥастааһын үүнүүнү ылыыга улахан быһаарар суолтаны ылар. НЕИ ҮүҮС
Тирии, түүлээх имитиитэ, таҥастааһына, өҥнөөһүнэ былыргы саха олоҕор биир сүрүн үлэ буолара. НБФ-МУу СОБ
Киэпкэ кутуу, балталааһын, штамповка, престээһин — бука барылара тимири итиилии таҥастааһын көрүҥнэрэ буолаллар. ИА КЛ

сыыйыы тимир (тимири итиилии эбэтэр тымныылыы хатайдаан (прокатка) оноһуллубут оҥоһук эбэтэр матырыйаал (турба, эриэлсэ, араас халыннаах тимир лиис уо. д. а.).)

1. дьүһ. туохт. Төбөҕүн өрө көтөх; хантаччы туттан үөһэ диэки көр. ☉ Задрать, запрокинуть голову вверх
   Дьөгүөрсэ уулусса ортотугар тохтообута, …… өрө чолойбута. Н. Якутскай
   Мохсоҕол чолойон туран үрэр, бука, кырдьаҕас тугу эрэ булла быһыылаах. В. Чиряев
   Киһибит табыллыбыт таллан куоҕас курдук, миискэтин өрө туппутунан, чочумча өрө чолойон олорбохтоото. «ХС»
   △ Үөһэ диэки хантайан тахсыбыт курдук буол (туох эмэ тумса эбэтэр төбөтө). ☉ Быть вздёрнутым кверху (о передней части, носе чего-л.)
   Тыы үрдүк халлааҥҥа өрө көтөн эрэрдии, чолойбутунан өрө ыстанан иһэн аллара супту түһэн эрэрдии, таҥнары хойуостар. Эрилик Эристиин
   Холобура, нуучча хотуура өнчөҕө токур, төбөтө үөһэ чолойор. ПАЕ ОСС. Харыйа …… хаппыт аллараа мутуктарын уһуктара …… сииктээх, ардахтаах күҥҥэ үөһэ чолойон тахсаллар эбит. ИИП ТМОХ
2. сөбүлээб. Тугу да гынара, туох да кыһалҕата суох киһи курдук сырыт, оннук тутун. ☉ Выглядеть глупо, несуразно, нелепо, вести себя неразумно
   Кинилэр бу киэһэни быһа кэтэһэн чолойон олорторо. Эрилик Эристиин
   Саатар кэргэнэ кэлээт, итиилии түспэккэ эрэ, хонтуораҕа чолойдоҕо үһү. И. Егоров
   Туох тахсыаҕын онно [мунньахха] түүн буолуор диэри чолойон олордуҥ? Д. Токоосоп
3. сөбүлээб. Кими, тугу да кытта аахсыбакка, бэйэҥ эрэ билэргинэн, талбыккынан, бас-баттах сырыт. ☉ Вести себя своенравно, как вздумается, ни с кем и ни с чем не считаясь
   [Мэхээлэ:] Туоҕа да суох эрээри, икки илиини хармааҥҥа уктан баран, үөрэхтээҕимсийэн өрө чолойо сылдьарыттан туһа тахсыа суох ээ. А. Софронов
   [Балааҕыйа:] Нохоо, эмиэ Балбаах уолун кытта оонньуу чолойдуҥ дуо? Амма Аччыгыйа
   Баһаатай буолан кытарбыккын, чолойбуккун сотору кэмсиниэҥ. Л. Габышев
   ср. кирг. чолой ‘укорачиваться’

төһө ахс. аат.
1. 7 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 7. Биэһи сэттэҕэ төгүллээ
□ Бу Атамай сэттэ уоллаах кырдьаҕас. Суорун Омоллоон
Туох да үлэҕэхамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы-кырбас кыра оҕолоох этилэр. Күндэ
Өрө көрө түспүппүт, сэттэ үөрдээх хоҥор хаас өрүс сүнньүн туһаайан ааһан эрэллэр эбит. В. Титов
△ 7 ахсаан кэриҥэ. ☉ Семь (количество кого-чего-л.). Сэттэ мөһөөх. Сэттэ көс устатыгар тайыыр
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «сэттэлээх, сэттэ саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «семь лет кому-л., семилетний»
Миитэ быйыл сэттэтэ, сэмэй, өйдөөх эр бэрдэ. С. Тимофеев
Сэттэбин туолуубар бэйэм тииҥниибин. Н. Тарабукин (тылб.)
Сэттэтигэр оскуолаҕа Киирэн начаас үөрэммитэ Суруйа, суоттуу, ааҕа. «ХС»
♦ Сэттэ бэрэкэй буолар түөлбэ. — биирдэ эппитин хаста да уларытар, уларыта сылдьар. ☉ Часто менять своё решение и намерение
Эн бүгүн миигин кытта барсыах буолтуҥ буолбат дуо уонна эмиэ тоҕо сэттэ бэрэкэй буоллуҥ? ГНС СТСДТ
Сэттэ көлөһүнүн ык кэпс. көр көлөһүн. Ыарыы, сэгээр, сэттэ көлөһүммүн ыкта, күнүм хараарарга дылы гынна да, күөгэйэ устан, күөгэс гынан таҕыста. В. Миронов. Сэттэ көлөһүнэ тоҕунна — 1) күүһэ-сэниэтэ эстиэр диэри үлэлээтэ. ☉ Работать до изнеможения (букв. пролить семь потов)
[Оҕонньор:] Былыр биһиги хамса табаах иннигэр сэттэ көлөһүммүтүн тоҕорбут. А. Кондратьев; 2) аһара тириттэ, көлөһүн алынна. ☉ соотв. семь потов сошло с кого-л.
Мин, урут соҕуруу дойду куйаас сайынын билбэтэх киһи, дьэ сэттэ көлөһүнүм тоҕунна эбээт. С. Никифоров. Сэттэ сирэй — дьоҥҥо бэрт буола сатыыр; ньылаҥнас киһи. ☉ Подхалим, льстец, угодник. Биһиги да ортобутугар сэттэ сирэйдэр бааллар. Тэҥн. хамыйах салааччы. Сэттэ сирэй буол — дьоҥҥо бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Подхалимничать, угодничать
«Бачча элбэх тойон-хотун кэлбитигэр боппуруоһу туруорсубаккыт, наадаҕытын эппэккит, сэттэ сирэй буолаҕыт!» — биригэдьиир Мэхээлэ үлэһиттэрин мөҕөр. «ХС». Сэттэтин ыл — улаханнык кэмсинэр гына кэһэт, кэһэтэн биэр. ☉ соотв. намылить голову кому-л.; преподать горький урок кому-л. [Тойон] соччо айдааны тарпакка баран хаалта, хата, ол оннугар антах тиийэн кинээһи сэттэтин ылбыт этэ. Н. Заболоцкай
«Кини мэлдьи итинник ээ, иллэрээ күн мин кинини сэттэтин ыла сыспыппын, эн көмүскэспитиҥ дии!» — диэн балтаһыт Кууска Солуомабы саҥата суох ыытар. Д. Таас. Сэттэ үүккүнэн ситэри иһит (тоҕус үүккүнэн толору болҕой, үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит) — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно. Доҕоор, болҕойон сэттэ үүккүнэн ситэри иһит эрэ
□ — Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Сэттэ чох үрдүгэр үктэн (олор) — олус ыксаа; ыгылый. ☉ Доходить до крайней степени какого-л. состояния; опешить, растеряться
Оччолорго даҕаны биһиги сэттэ чох үрдүгэр олорботохпут, киэҥ-холку этибит. ВМП УСС
Киниэхэ холоонноох доҕор, тэҥнээх кэргэн буолуохтаах уолан киһи кинилэргэ кэлэ сылдьыаҕыттан ыла, сэттэ чох үрдүгэр үктэнэ сылдьар. «Чолбон». Сэттэ чох үрдүгэр (үөһэ) <уур, түһэр> — ыксалынан, түргэн үлүгэрдик (буһара уур, буһара оҕус). ☉ В большой спешке, очень быстро (варить что-л. — букв. поставить, опустить на семь угольков)
Икки чөркөйдөрүн үргээн, тырыта-хайыта тыытан солуурчахха уган, сэттэ чох үрдүгэр уура оҕустулар. Айталын
Чэй даҕаны сэттэ чох үрдүгэр түргэнник оргуйбута. П. Аввакумов
Кэргэнэ ыалдьытын итиилээри, иирдэ олорор сүөгэйдээх ыаҕаһын уолугар туттарбыт, оһоҕун күөдьүтэн, чаанньыгын сэттэ чох үрдүгэр уурбут. Ф. Постников
Кини бэҕэһээ киэһэ ириэрэ киллэрбит куобаҕын сүлэн солуурчаҕар ыга аспыта, сэттэ чох үөһэ түһэрбитэ. «Чолбон». Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (ки- һи) — угаайылаах өйдөөх, киитэрэй (киһи). ☉ Хитрый (человек), пройдоха, ловкач
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров
Ол тирэх кэнниттэн Манна кэлбит эбит, Саргытын була, саха оҕото — Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
«Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — дии-дии Аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
тюрк. йети, йэтти