м. 1. (повреждение ткани тела) уокка сиэтии, итиигэ буһуу; ожог первой степени бастакы степеннээх итиигэ буһуу; 2. (обожжённое место) баас (итиигэ буһарыы).

түүрэйдээ диэнтэн төхт
көрүҥ. [Капитонов:] Үлтү түүрэйдэтэлээн, үрүҥ харахтарын өрө көрдөрүө суох баара. Л. Попов
Биир күн Дьэкиим, иэһин иэстии, чугастааҕы ыалларын түүрэйдэтэлээн, итиигэ-буһууга киллэртээн баран, дьиэтигэр төннөн испитэ. Н. Заболоцкай
Хоруодай обургу дьигиһийэн киирэн, хамначчыттары үлтү түүрэйдэтэлээн, кийиити ким ханна көрбүтүн эҥин туһунан ыххайан, дибдийэн ыйыппыта. П. Аввакумов

туохт., кэпс. Күүс үлэтин ыарырҕатан, кыайбакка тохтуу-тохтуу оҥор. ☉ Делать что-л. с трудом, прерываясь, испытывая затруднения
Оҕо киһи ычахтыыр үлэтэ манна буолбута, итиитэ-буһуута, кумаара, күлүмэнэ бөҕө. П. Аввакумов
Кыыс кэнники күннэргэ улаханнык илистэр быһыылааҕа, буолумуна, оннооҕор эр киһи ычахтыыр күүстээх үлэтэ. В. Титов
Билигин охсор массыына да ычахтыыр, күн устата орто охсууну да кыайбат. ПАЕ ОСС

сов. итиигэ бус.

туохт. Тас өттүгүттэн уокка сиэнэн, хараар. ☉ Обгорать, обугливаться сверху; покрываться нагаром, сажей
Отуу кэриэрбит мастара атыгыраан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Баһаар уота тугу тулутуо баарай, …… чээлэй күөх сэбирдэхтээх хатыҥнар хара хоруо буолан кэриэрэн иһэллэр. В. Протодьяконов
△ Харааран хаал; хара бараан сирэйдэн. ☉ Почернеть, потемнеть; стать очень смуглым (о лице)
Кимтэн кэмчиэрийэн, Киэҥ халлаан киэбэ Кэхтэн кэриэрдэҕэй? А. Софронов
[Ганя] сирэйэ-хараҕа итиигэ-буһууга киирэн кэриэрбиккэ, кырыыламмыкка дылы. П. Аввакумов
Атаһым, чахчы асчыт киһи тэҥэ, Иэдэһэ кэриэрэ да үлүйдэр — Атырдьах биилкэтэ күөрэлдьийэр. М. Тимофеев

туохт.
1. Иэскин көрдөө, иэскин эбэтэр төлүөхтээҕин ирдээ. ☉ Взыскивать долг
Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Хаһан эрэ ылбыт биир солкуобайдарын Уйбаан иэстээн муҥнаата. Амма Аччыгыйа
[Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Ити буоллаҕына эһиэхэ сылдьыбат буоллаҕым, биэрбэт хамнаскытын булан иэстиэхпит. Эрилик Эристиин
Биир Күн Дьэкиим, иэһин иэстии, чугастааҕы ыалларын түүрэйдэтэлээн, итиигэ-буһууга киллэртээн баран, дьиэтигэр төннөн испитэ. Н. Заболоцкай
2. Кимтэн эмэ тугу эмэ баар гынарын эбэтэр толорорун модьуй. ☉ Требовать от кого-л. выполнения или осуществления чего-л.. Былаан туолуутун хайыы-үйэ аныгы ыйга иэстээри гыналлар
3. көр иэстэс
3
Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
Бэйикэй, булларбын эрэ сөпкүн көрдөрүөм, куттаммыт эрэйбин иэстиэм, аны түүнү быһа көрдөтөн муҥнаабат оҥоруом. Софр. Данилов
Дэлээһэп түөкүн, миигин өлөртөрбүтүн иһин, онон хаалыаҥ суоҕа, эн халыҥ тириигиттэн, хараҥа хааҥҥыттан миигин үлэһитхамначчыт иэстиэ. Эрилик Эристиин

сов. разг. итиигэ бус, буһарын; ошпариться по неосторожности сэрэҕэ суоххуттан итиигэ бус.

аат.
1. Бурдук, отон атын да үүнээйилэр үүнэн, ситэн хомуйарга сөп буолуулара. ☉ Созревание хлебов, ягод и других растений
Туораах ситиитин үс суол турукка: үүттүйэ, буоскатыйа уонна ситэри буһууга — араараллар. КВА Б
Үс сааһыгар күһүөрү, отон буһуутун саҕана, Торгани баран баран хас да хонукка кэлбэтэ. Болот Боотур
Бурдукпут тохтуута, Буһуута, куотуута, Хойутаан хомуйар буоларбыт. Хойуутук түһэрэ куоласпыт. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситии. ☉ Достижение физической и моральной зрелости
Алҕас, наар кэхтии эрэ диир! Киниэхэ баар торолуйуу, Буһуу, силигилии, ситии, Муҥуру булан уоскуйуу! Баал Хабырыыс
Хорсун санааҥ кытаата Холуҥ-буутуҥ буһуута, Сэргэхситэ, тиэтэтэ, Сиһиҥ этэ ситиитэ, — Тахсар күнүҥ күн ахсын Таайтарыынан мичийэр. Р. Баҕатаайыскай
«Баар миэхэ ыстаал буһуута, Бары ыар муҥу тулуйар Йог өсөһө, киэн туттуута», — диэн иккис поэт суруйар. Күннүк Уурастыырап
◊ Буһуу бас — халтаҥ төбөлөөх куохаҕар түөрэҥниир дулҕа. ☉ Затвердевшая кочка на зыбкой почве. Тэҥн. буһуудал дулҕа. Буһуу хаан — элбэхтик тохтубут буруолуу сылдьар саҥа хаан (хол., сэриигэ бааһырбыт киһиттэн). ☉ Свежая кровь, вытекшая из раны
Илиибэр, таҥаспар доҕорум хаанын көрдүм. Буһуу хаан сыта муннубар саба биэрдэ. Т. Сметанин. Дьэ, күөн көрсөн күрэс былдьаһан көрдөхпүт! Хата итии хааҥҥын итиитин, буһуу хааҥҥын буһуутун, дьэ, сиэх-аһыах биэбэкэйим буоллаҕа, нохоо! Саха фольк. Буһуу хааннаах (хааннаахсииннээх) — чэгиэн, буспут-хаппыт тулуурдаах көрүҥнээх; кытархайдыҥы сирэйдээх (үксүгэр сааһырбыт дьон туһунан). ☉ Имеющий вид здорового, закаленного, выносливого человека (обычно о пожилых людях)
Кини намыын майгылаах, сэмэй сэбэрэлээх, энньэҕэр сэҥийэлээх, буһуу хааннаах эмээхсин. «ХС»
Билигин да буһуу хааннаах-сииннээх, орто уҥуохтаах, эт-лахса бэйэтин алта уон биэс сааһыгар эдэрдиҥи сэбэрэлээх киһи. Ф. Софронов

сов. кого-что 1. (обдать кипятком) буһар (итииууга уган); 2. (обжечь) итиигэ буһар; обварить (себе) ногу атаххын итиигэ буһар.

несов., ошпарить сов. кого--что, разг. 1. (обварить) буһар; 2. (обжечь) сиэт, итиигэ буһар; ошпарить нечаянно алҕас итиигэ буһар.