дьэргэлдьий диэнтэн тиэт
көрүҥ. Чаҕылхай чүмэчи уотугар килбэчиһэр чиэппэрдээх иһиттэргэ кутуллубут чыыһынай арыгылар, кинилэр харахтарыгар дьэргэлдьийбэхтээн, иччитийбиттии, ирибинэйэ оонньууллар. А. Сыромятникова

дьэрэлий диэнтэн дьаһ
туһ. Устунан көтөрө киниэхэ убанан, иччитийэн барбыта. Куттаммакка утары көрөн дьэрэлитэрэ. Л. Попов
Уруок саҕаланыан аҕай иннинэ математиканы оҕо тэтэрээтиттэн …… устан дьэрэлитэн кэбиһэр. П. Аввакумов
Уу үрүмэ дуйун тыал үрэн дьэрэлитэр, кэрэниистиир, кэрдиилиир. И. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааны наһаа куһаҕан, киһи сиргэнэр-кэлэйэр быһыытын курдук сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает крайне негативное отношение говорящего к чему-л. (к своему отвращению, к своему возмущению)
Кэлэйиэх иһин, үлэлээбэккэ эрэ элбэх хамнаһы ылыахтарын баҕараллар.  Кэлэйиэх иһин, оннооҕор, иччитийбит, тэһэрэ чугаһаабыт сымыыты хомуйан киллэрэн бөххө кутар дьон баар буолаллар. «Кыым»

I
аат. Уу кытыытыгар, сииктээх сиргэ үүнэр уһун синньигэс үс кырыылаах хоччорхой салаалаах, төбөтүгэр хас да араҕастыҥы бороҥ өҥнөөх куоластаах кылыс от. ☉ Осока
Үкэр от бүөлүү үүммүт ханнык эрэ чычаас сүлбэҕэ тиийэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Күөл көһөн, аттаах киһини иҥэһэ тэбэринэн үкэр от өрө үтэн үүммүт. Күннүк Уурастыырап
Наммара сүнньэ хара бастаах үкэр отунан ыга анньыбыт, кырдаллара күрдьүгэс күрүөтүнэн будьуруспуттар. Р. Кулаковскай
II
үкэр куйаас — наһаа сыралҕана суох, сылаас, чуумпу сайыҥҥы халлаан. ☉ Не очень жаркая, тихая летняя погода
Үрүлүйэр үрүҥ күн Үкэр куйаас тыына угуттаан Сымыыт сыыйа иччитийэн Итии тыыннаммыта, Ириэнэх эттэммитэ. Суорун Омоллоон
Үкэр куйаас Барыбытыгар сыдьаайбатаҕа дуо? Торҕо күөх Барыбытыгар чэлгийбэтэҕэ дуо? С. Васильев
Сатыы үкэр куйааһым Сыралҕанын сойутан, Сөрүүн, ыраас салгыным Сүрэхийбин уоскутта. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Иччилээх буол. ☉ Обрести духа, домового
Балыктыырын мэһэйдэһэр ханнык эрэ иччилэммит. Н. Заболоцкай
2. Хаһаайыннан, бэйэҕин бас билэр киһилэн. ☉ Обрести хозяина, владельца
Улаан [сылгы аата] эн курдук иччилэннэҕинэ, бүөбэйдээн илдьэ сырыттаххына, түргэнник иччитийиэ. Н. Заболоцкай
«Аата, дьиэм иччилэннэҕэ»,- диэбитэ [оҕонньор], бэйэтэ бэйэтигэр этэр курдук. - Кийиитим, бэрт оттомноох, бу орто дойдуга үчүгэйи-куһаҕаны булан араарыаххын сөп барахсан эбиккин. В. Яковлев
Иэхэйигим эбитин! Иэримэ дьиэм эрэйдээх Иччилэниэн туһугар, Аҕыс уонча саастарбар Аатырыаҕым иннигэр - Күнүм, айыым оҕото Көстүбүтэ кэрэтин! И. Чаҕылҕан
3. Туох эрэ дьикти кистэлэҥ күүстэн. ☉ Приобретать таинственную силу
Ытыыр икки, ыллыыр икки ардынан эҥсэлийэн, этэр тыла эбии иччилэнэн, кыраабытын курдук кырыы турар. Н. Якутскай
Сүллүкү тыла-өһө иччилэнэн, тойугун-силигин толорон кыырбыта. Болот Боотур
Саҥарар саҥаҥ саталаннын, этэр тылыҥ иччилэннин! Эрилик Эристиин
Хараҕа иччилэнэн, уоттанан кэллэ. А. Сыромятникова
4. Үөскэхтэн (хол., сымыыт). ☉ Появиться (о зародыше в яйце)
Иччилэммит сымыыт. Бу айымньыга, көтөр сымыытын үөскэҕэ иччилэнэн ситэн эрэринии, норуот ырыатын реалистическай ис хоһооно күүһүрэн, кини мифологическай форматын алдьатан сырдыкка тахсара чугаһаан эрэрин көрөбүт. Эрчимэн
Аны аҕыйах хонугунан сымыыт иччилэнэр. «ХС»

туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ ыга чугаһаа, өйөн. ☉ Прижаться плотно, прислониться к кому-чему-л.
Сардаанка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
[Надя] дьарамай санныларын кумуччу туттан, илиитин мускуна-мускуна сылаас батарыайаҕа сыһынна. Н. Лугинов
Сиргэ сыстан сытан, боруоран көстөр халлаан сырдыгар кыһайан тулабын көрөбүн. Т. Сметанин
2. Кимиэхэ-туохха эмэ эпсэри буола иилиһин, биһилин. ☉ Прилипнуть, пристать к кому-чему-л.
Атаҕынан тэбинэн хоҥноору чыраахтаһар да, аҥаар атаҕа хам сыстан хаалар. Саха фольк. Кини быраҕаттыыр суурадаһына сымала курдук истиэнэҕэ сыстар. Н. Якутскай
Плёнка итии өтүүккэ сыстыбатын наадатыгар кини үрдүнэн өрбөх таҥаһы эбэтэр хаһыаты ууран өтүүктэнэр. ФНС ОС
3. Биэрэккэ тигис, тохтоо. ☉ Причалить, пристать к берегу
Таһаҕастаах баарсаны соспут борохуоттар бириистэҥҥэ сысталлар. П. Аввакумов
Оҥочо түгэҕэр эргэ эрдии аҥаарын булан ыллым уонна дьэ үгүс эрэйинэн, бэрт арыычча, кытыыга сыһынным. М. Лермонтов (тылб.)
△ Тохтоон, сынньанан, аһаан аас (үксүн кус, балык туһунан). ☉ Временно остановиться на отдых, кормёжку (чаще об утках, рыбе). Бу хомоҕо кус бэркэ сыстар сирэ
□ Биһиэхэ манна ити балыктар эмиэ атырдьах ыйын ортотугар сысталлар. Багдарыын Сүлбэ
Киллэм биир кыракый арыытыгар (кус сыстар уута онно биир эрэ!) хаһыа да буолан киирэн, бэркэ сылдьан тахсыбыппыт. СГС ӨСҮДь
4. Кимиэхэ эмэ холбос, кими эмэ батыс. ☉ Присоединиться к кому-л.
Хата бу, абаҕабар сыстаммын, баайга түбэстэҕим диэн үөрүөххүн сатаан үөрбэккин. А. Софронов
Биир уолум, Былатыан, куоракка күрээн киирэн, бэлиитиктэргэ сыстан, билигин үөрэхтээх киһи буолан, бу былааска биир улахан тойонноро буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Мин сайын устата Мичиҥниир Микииппэргэ сыстан, хотуурбун бэйэм оҥостор буола үөрэммитим. П. Аввакумов
5. Биир киһиттэн атын киһиэхэ көс, бэрилин, атын киһини сутуй (сыстыганнаах ыарыы туһунан). ☉ Заразиться (какой-л. болезнью — о человеке); прилипнуть, пристать к кому-л. (о болезни). Оҕоҕо куор сыстыбыт. Сөтөл ыарыы сыстыбыт
□ Арыгыһыт киһи оҕото хайаан да арыгыһыт буолар дьылҕаламмат, атыннык эттэххэ, итириктээһин оҕоҕо ыарыы курдук сыстыбат. ЛЛА АКДС
Саҥа ыалдьыбыт дьон кимтэн сыстыбыт биричиинэлэрэ үгүс түбэлтэҕэ биллибэккэ хаалааччы. «Кыым»
6. көсп. Тугу эмэ оҥорорго улам үөрэнэн, сатабылланан ис. ☉ Приобретать сноровку, умение в каком-л. деле
Охсубуттарын үһүс күнүгэр Сеня хотуурга, дьэ, арыый сыһынна. Н. Босиков
Оннооҕор кэнникинэн үлэтигэр Игнатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
Ити эрээри кини сүрдээх түргэнник сыстан, үөрэтэр албастарын эҥкилэ суох оҥорор буолбута. НЕ ТАО
7. көсп. Улам бодоруһан, кимиэхэтуохха эмэ чугаһаан, үөрэнэн бар. ☉ Привязаться к кому-л., полюбить кого-л.
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Ким-хайа иннинэ Тэллээбит [ыт оҕото] иччитигэр Толлоойукка сыстан барбыта. И. Федосеев
Улахан киһиэхэ [Дьорҕоокко] улам сыстан, иччитийэн барда. Н. Заболоцкай
8. Суох буолууну, туох эмэ суоҕун этэргэ туттуллар (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обозначает отсутствие чего-л. (употр. в отрицат
ф.). Кини түү сыстыбатах ньомоҕор сирэйигэр барыта бардам, барыта томороон, атын сиртэн аҕалан сыһыарыта быраҕаттаабыт курдук. Амма Аччыгыйа
Былыт сыстыбатах кылба маҕан халлаан көстөр. Н. Якутскай
Кыптыый сыстыбатах, Кыргыыны көрбөтөх Кылааннаах баттаҕын имэрийдэ. Күн Дьирибинэ
♦ Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ көр сыа-арыы
Наһаар, иирэ талах курдук имиллэҥнээбит, хачаайы, сыаарыы сыстыбатах киһитэ этэ. Н. Босиков
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыаарыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Суворов. М. Попов