килбэһий диэнтэн дьаһ
туһ. [Эллэммит тимирдэри] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
Нехлюдов …… Неваҕа сылдьар оҥочолор, борохуоттар килбэһитэ дьэрэлиппит эрэһэ долгуннарын одуулаһан, кэҥээбитинэн барда. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Дьэрэкээн ойуу буолан, дьэрэкээн ойуу курдук. ☉ Ярко, пестро; ярким, вычурным орнаментом, рисунком (вышивать, шить, рисовать и т. д.). Тэһитэ быһан Дьэрэкээннии ойуулаан Дьиэл тиктим. Саха сэһ
1977
Аҕыс үөстээх Хатыы ииччигэни Дьэрэкээннии тигэн, Үс сиринэн тиирэн дьэрэлиттим. Саха сэһ. 1977

туохт.
1. Хоруобуйа аннынан, аан, түннүк үрдүнэн хаптаһынынан, араас сарбынньахтаах оһуордарынан киэргэт. ☉ Украшать карнизом верхнюю часть здания, дверь, окно
Сибиряктар олорор дьиэлэрин түннүктэрин тас өттүн, ыстаабыналарын кэрэниистээн киэргэтиилэрин уратыларын быһаарыы эмиэ болҕомтону тардар. «ХС»
2. Кэрдиис, кирилиэс курдук оҥорон киэргэт. ☉ Украшать что-л. орнаментом в виде зубчатых выступов, лесенок
Уу үрүмэ дуйун тыал үрэн дьэрэлитэр, кэрэниистиир, кэрдиистиир. Далан
Кынчаайап Буккунаахтыын буолан, Кылбаччы-килбэччи суоран, Саҥа пааматынньык туттулар, Сарбынньахтаан, кэрэниистээн оҥордулар. С. Васильев

I
туохт. Сөрүүн салгынынан кыратык үр (тыал). ☉ Слегка дуть, веять, обдувать прохладой (о ветерке)
Сэриин тыал, суһуоҕун тараары, Сэниэтин сиккиэрэн бараабыт. Күннүк Уурастыырап
Түүн буолбута, хайалартан сиккиэрэ турбут тыал иһийбитэ. Ч. Айтматов (тылб.)
Бу диэки хаар сыччах кыыдамнаабыт эрэ быһыылаах, билигин тыал сиккиэрэр. С. Курилов (тылб.)
II
аат. Кыра соҕус чэбдик тыал. ☉ Лёгкий освежающий ветер
Иэдэһигэр сып-сылаас сиккиэр илгийдэ. И. Гоголев
Сэбирдэх кыра да сиккиэртэн «сапсыммахтаан» ылара. М. Попов
Полярнай маактар сиккиэртэн хоҥкулдьуһа хамсыыллар. И. Федосеев
◊ Сиккиэр тыал — сиккиэр II диэн курдук
Онон-манан быстах охсон ааһар сиккиэр тыал күөл үрдүн дьэрэлитэрэ. И. Федосеев
Хантан эрэ сиккиэр тыал Хатыҥы кэлэн кууста. Баал Хабырыыс
Кулгааҕар сиккиэр тыал ат айаныттан сирилиир. А. Сыромятникова

туохт.
1. Киһиэхэ үөрэн, сыһын, киһини атыҥыраабат буол (үксүн дьиэ сүөһүтүн туһунан). ☉ Привыкать к человеку, не бояться человека (о домашних животных)
Субан сүөһү, хайы-үйэ иччитийэн, дьиэ, түптэ аттыттан арахпат буолла. Н. Заболоцкай
Сылгылар да, маҥнай утаа саҥа сылгыһыты атыҥырыах курдук туттан иһэннэр, аны уйуһуйбат, көрсүөтүк көрсөр буолбуттара, иччитийэн барбыттара. И. Федосеев
Устунан көтөрө киниэхэ убанан, иччитийэн барбыта. Куттаммакка утары көрөн дьэрэлитэрэ. М. Попов
2. Туох эрэ биллибэт күүстээх, иччилээх курдук буол; ынырыктыйан, суоһуран көһүн. ☉ Быть населенным, кишеть духами (о чем-л.); казаться угрожающетаинственным, страшным
Оок-сиэ, хоргус киһи көрүөн кырдьык даҕаны суоһар хартыыната этэ... Хараҥа барык түүн аан дойду иччитийбит, илэтийбит курдук буолан, эргиччи барыҥныырга, сарбаҥныырга дылы буолара. П. Ойуунускай
Онон-манан тумуллуу үүммүт одор-додор тиит мастар иччитийэн, бэриһэн, куугунаһа-хааҕынаһа боруор хараҥаҕа күлүгүрэн тураллара көрүөххэ тоҕо баҕас куһаҕанай?! Бэс Дьарааһын
3. Үөскэхтэн, үөскэхтээх буол (сымыыт туһунан). ☉ Иметь зародыш (о яйце)
Иччитийэн эрэр сымыыты тото сиэн абыранан, айаннарыгар турдулар. Амма Аччыгыйа
Сымыыт сыыйа иччитийэн Итии тыыннаммыта, Ириэнэх эттэммитэ! Суорун Омоллоон

аат.
1. Туохха эмэ олорбут сиик тымныыга тоҥон хаар буолбута. ☉ Иней
Кыламаныҥ кырыа буолбут. Атыҥ кырыатын илбий. Кырыаны кырыатаа.  [Уйбаан] Хаарга, суол-суол кытыытыгар, Дьиэҕэ түннүк кырыатыгар Сурук суруйан дьэрэлитэр. Дьуон Дьаҥылы
Тымныыттан дьиэбит иһэ бүтүннүү кырыа, чэҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Хаар, кыстык хаар (кыһын тас көстүүтэ, сүрүн бэлиэтэ). ☉ Снег (как основной признак зимы)
[Кыыһы] уол дьиэтигэр илдьэ барбыт. Кыһыны кырыатынан, сайыны самыырынан билэн, айаннаан истэхтэрэ. Саха фольк. Кыыдааны тоһуйан, кырыаны уулларан Кылбаарар сааскы кэм сандааран таҕыста. С. Васильев
3. көсп., кэпс. Кыстык хаар, киһи олоҕор биир сыл. ☉ Годовой цикл, год жизни (о возрасте)
Биэс уон биэс кырыаны аастаҕым! Ээй, мин дьолум ол сааспынааҕар быдан элбэх — улахан! А. Сыромятникова
4. көсп. Баттах маҥана, кырымах. ☉ Седина в волосах
Санньыардык саҥа дьылга Сиэркилэҕэ көрүнүмэ, бэлиэр кырдьыы кырыата Биллибитин сөҕүмэ. С. Спиридонова
Үөрүү, хомолто даҕаны аргыстаах үтүмэн сыллар Маарыйа эмээхсин баттаҕар ирбэт кырыаларын сотон ааспыттар. ВМП УСС
♦ Күн кырыата киһи кэпс. — мөлтөх доруобуйалаах, бэрт намчы. ☉ Слабый здоровьем, хилый
Кийиитэ сылаабайа, барахсан күн кырыата киһи эбит. В. Иванов
◊ Кырыа илбинэр — киһи окумалын баһа. ☉ Наружная часть плечевого сустава
Байбал, Тыый… туох муодатай, кырыа илбинэрим тартаҕа үһү. — Ээ, оттон ардаҕы тыалы биттэнэ олорор инигин. А. Софронов. Кырыа хаар — көпсөркөй хаар, кыырпах хаар. ☉ Рыхлый снег, снежная пороша
Кырыа хаар кыраһалаах Кыһын ийэ хотун Кыһарыйан кэлбитэ. Саха нар. ыр. II
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп
Кыһын обургу кырыа хаарынан үллүктэнэн, кыскыйар тыалынан уһуутаан, кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
△ Кыстык хаар. ☉ Снег-зимник, снег на всю зиму
Күтүр дьылбыт көлбөрүйдэ, Кырыа хаарбыт Кылыгыр уу буолан, Кылбайа сүүрдэ. Саха нар. ыр. II
Кырыа хаар уулунна, Кыдьымах уһунна, Кырыа тыа, Сибэкки дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
[Бээрийэ] кыһын кырыа хаары бүрүнэн төйө тоҥор. Эрилик Эристиин
тюрк. кырау

туохт.
1. Уустаан-ураннаан чочуйан тугу эмэ оҥор, оҥорон таһаар (хол., мастан). ☉ Мастерить что-л. вручную (напр., из дерева)
Урут онуманы уһанар оҕонньоттор да сэдэхсийдилэр. С. Никифоров
Ахмед уһанарын сөбүлүүр киһи, күн аайы дьиэтин таһыгар тугу эмэ устуруустуу, эрбии сылдьар буолар. У. Ойуур
Уһанан, уруһуйдаан ойуу-бичик дьэрэлитэр, атын да үлэҕэ-түбүккэ тиритэр-хорутар, дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, кэрэни ыһа сылдьар киһиэхэ куһаҕан санаа уйаламмат. НБФ-МУу СОБ
2. Тимири уулларан таптай, тугу эмэ оҥорон таһаар (хол., тимир, көмүс ууһун этэргэ). ☉ Ковать (напр., железо, золото)
Уйбаан уус хайа тэллэҕэр кыһатын өрөн уһанан ньаргыытыыр. М. Доҕордуурап
Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар, сиргэ уһанар кыстык, ол-бу массыына чаастара сыталлар. С. Ефремов
Сэргэй Баһылайабыс уолун Хабырыылы уон түөрт сааһыттан тимиринэн уһанарга үөрэппит. ЧАИ СБМИ
3. көсп. Тугу эмэ айа-тута, түстүү сырыт. ☉ Творить, созидать
Олох уҕараабат уотун уматаммын Олоҕу уруйдуур, дьолу уһанар Суос-соҕотох ыра санаалаахпын. С. Данилов
Оччоҕо сир ийэ уйгуну-быйаҥы уһанаары, олоҕу салгыы түстээри көҕөрө силигилиэ. В. Фёдоров. Өлүөнэ икки өттө дьолу-соргуну уһанар олоҕунан түллэҥниир. П. Аввакумов
◊ Уһанар дьиэ — уус уһанар дьиэтэ. ☉ Кузница, мастерская
Холкуос уһанар дьиэтигэр быыстала суох, куруутун үлэлээбит ыстааһын иһин үлэ күнэ эбии ааҕыллар. КПЫ
Кэлин мастарыскыай, гараас, уус уһанар дьиэтин, оскуола туппуппут. ДФС КК
Биирдэ Давыдов бурдук быһар массыына өрөмүөнэ хайдах баран иһэрин көрөөрү уһанар дьиэҕэ киирдэ. М. Шолохов (тылб.). Уһанар тэрил (тээбирин) — уһанарга туттуллар бытархай ол-бу тэрил, тээбирин. ☉ Слесарные инструменты
Бэйэҥ үөрэммит оскуолаҕар уһанар тээбириннэри булан биэрэриҥ буоллар. А. Бродников
Уһанар тэриллэрин орун-оннуларыгар туруортарда. «ХС»
Макарий Денисович, бу мастарыскыайгытыгар уһанар тэрилгит элбэҕэ сүр. «Чолбон»
ср. кирг., алт., хак. узан ‘работать, заниматься каким-л. ремеслом’