аат. Кими эмэ тугунан эмэ ымсыырдыы, иҥсэрдии. ☉ Умышленное раздражение кого-л. чем-л. с целью вызвать интерес и желание
«Вера Дмитриевна, ити туох муода бириэмийэтин киллэрдигит: кыратык чорбойо түс да убаһа, матасыыкыл, массыына? Ити дьону буортулаабат дуо?» — «Уйбааскы сөпкө этэр», — дии түспүтэ Наум Романович, — итинник көөчүктээһин дьоҥҥо иҥсэни-оботу иитэр... Далан

туохт.
1. Көтөрү, кыылы эбэтэр балыгы аһынан иҥсэрдэн булт сэбигэр киллэр. ☉ Приманивать чем-л. (птицу, зверя или рыбу)
Афоня күөгүтүн чиэрбэнэн мэҥиэлээн баран үөһэнэн күөрэтэн ууга быраҕар. И. С осин. «Кырсаны мэҥиэлииргэ кыыл таба этэ олус үчүгэй буолааччы», — диир Рожин. «ХС»
2. көсп. Кими эмэ тугунан эмэ угаайылаа. ☉ Заманивать кого-л. чем-л. в ловушку
[Эписиэр:] Табаарынан син балай эмэ тоҥуһу, саханы мэҥиэлээн ки ллэрдибит. Күндэ
Бандьыыттар кутуу чэйинэн, арсыын таҥаһынан дьону мэҥиэлээтилэр. Суорун Омоллоон
Никифоров кинээс эн аҕаҕын үбүнэн-аһынан мэҥиэлээтэҕэ дии. М. Доҕордуурап

аат.
1. кэпс. Иҥсэ көбүүтэ, аһара иҥсэрии. ☉ Обжорство, ненасытность, чрезмерное желание есть
Эһэ олус обото киирбит көрүҥнээх, ыт курдук кыҥнаҥныыр, санаабар балыктаах биэдэрэбин кыҥастаһар, сыраана таҥнары санньылыйар. Н. Заболоцкай
Обоппун кыайан туттумматым чахчы. Ф. Постников
Сордоҥ оботун омунугар Оннооҕор оҕотун ыйыстар. Айталын
2. көсп. Ымсыы, топпот-туолбат быһыы. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
Уон тарбахпар оботто уган кулу, биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
Батталтан барҕарбыт кулаактар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин
Бу дойдуга оҕуруктаах соҕус дьоннор оботторо оонньообута. П. Филиппов
♦ Обот-дугуй кымньыы фольк. — киһини дьулатар, олус тыастаах-уустаах, мэктиэтигэр уотунан уһуурар кымньыы. ☉ Вселяющий ужас, гудящий, высекающий искры кнут
Сол туран Суо Хотун дьаалы обургу Суостаах-суодаллаах, уоттаах-чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсуолуу турара үһү. Саха фольк. Кыыс Чаҥыйдаан Хотун эбэ обургу Ордоотуу-ордоотуу уоттаах чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсон аххан эрэр эбит. Саха нар. ыр. I. Обот иччитэ итэҕ. — иҥсэ иччитэ. Сахалар былыр оһох тыаһаатаҕына «обот иччитэ» иһиирэр дииллэрэ. Кинилэр санааларыгар, обот иччитэ, оһох оттулуннаҕына кэлэн, астарын «сүрүн» илдьэ барыан сөп. Ол иһин баар дьон улаханнык уһуннук иһиирэн биэрэллэрэ уонна этэллэрэ: «Мин ордук үчүгэйдик, күүскэ иһиирдим». Инньэ гыннахтарына аһыыр астара сылы быһа «кутун-сүрүн», иҥэмтиэтин сүтэрбэт диэн итэҕэйэ саныыллара. ☉ Дух жадности
В старину якуты, услышав треск в печи, говорили, что это свистит «дух жадности». Они верили, что в натопленном камельке появляется дух жадности, способный вытягивать сүр пищи, еды. Присутствующие при этом свистели так же, но более продолжительно и говорили: «Мой свист лучше и сильнее!» Они были уверенны, что если сделать так, то в течение года их пища сохранит свои жизненные силы. Былыр сахалар көмүлүөк оһох уота тыһырҕаан тыаһыырын «чупчуруйар», «обот иччитэ», «иһиирэр» дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Обот (иҥсэ) кэбистэр көр иҥсэ. Иһим үллүөр диэри уу-хаар, соҕоон аһы иһэн бордурҕатабын да, ордук обот кэбистэрэн иһэбин. Ф. Постников. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Тууһу сиир табалар оботторо көбөр. ПСБ ГБҮ
Сарсыарда көөнньөрбөнү сиэтии сүөһүгэ олус туһалаах, иһин-үөһүн уһугуннарар, оботун көбүтэр. «Кыым»
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС»
◊ Обот түү (быччархай) зоол. — кус, көтөр кутуругун төрдүгэр сыа быччархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү. ☉ Шелковистый пух у основания хвоста птиц над сальными железами
Кус кутуругун төрдүгэр биир чөмөх ньуолах обот түүтүн быһа тардан быраҕар. Амма Аччыгыйа
[Чыычаах] түүтүн куурдуммут, тумсунан биирдии сыыйан ыраастаммыт, арыынан оҕунуохтаммыт, арыыта обот түүтүгэр баар. Суорун Омоллоон
Тирии быччархайдарыттан кутуругун төрдүгэр баар обот быччархайа эрэ сайдыбыт: ол быччархайыттан көтөр, тумсунан арыы таммаҕын ыган таһааран, түүтүн оҕунуохтанар. ББЕ З
ср. кирг. ободой ‘жадность, ненасытность’

туохт.
1. Араастык хамсан-имсэн, хамсанан кэл. ☉ Изменять положение тела или его частей, приходить в движение, двигаться, шевелиться
Ытыһынан Вася көхсүн таарыйан баран, дьүккүс гына хамсаата эрэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Маны истибэккэ, киһи кыайан хамсаабат буолуор дылы таһыйан баран, иккис киһиэхэ кэлэр. Эрилик Эристиин
Бастакы киһи адьас хамсаабат, Тыынара да соччо иһиллибэт. С. Васильев
2. Күөгэй, холкуҥнаа (от-мас, тыа баһын туһунан). ☉ Колебаться, колыхаться, качаться (о листве, о кроне деревьев)
Сэмэй тыалтан сэбирдэх Силигирии хамсыыр. Эллэй
Киэҥ, ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур хамсыы турар. М. Доҕордуурап
Хара тыа хамсаан барда. «ХС»
3. Эһин (өрүс мууһун туһунан). ☉ Вскрываться (о реке)
Аны түүн мууспут хамсаарай? Амма Аччыгыйа
Бу тугуй, тыал дуу, муус хамсаата дуу? Н. Заболоцкай
Өрүс мууһа хамсыахча буолуута кырдьаҕас атыыр сылгы үөрүн-сүүрүгүн быраан аннын диэки көһөрөн барылыы кистээн ааһыаҕа. Сэмээр Баһылай
4. түөлбэ. Айаҥҥа тур, айаннаа, хоҥун. ☉ Двигаться, отправляться в путь
Сарсыарда сырдыан иннинэ тааска тиийэр буоллахха, утуйбакка эрэ, киэһэ хойутуу мантан хамсаатахха табыллар. Болот Боотур
♦ Айаҕа хамсыырын кэтэс көр айах I
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр. Софр. Данилов
Илиитэ <да> хамсаабат көр илии. Миигин бандьыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. С. Ефремов
Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) көр илии. Илиибит эрэ хамсаатар, Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы. Кырааската хамсаабыт көр кырааска. Дьахтар оҕолоноору кырааската хамсаабыт. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС». Отуора хамсаабыт — тулууруттан, холкутуттан тахсыбыт; олох, үлэ үөрүйэх буолбут майгытыттан, тэтимиттэн ыһыллан хаалбыт. ☉ Лишаться душевного равновесия; выбиваться из колеи
Өйбүнэн чэгиэн-чиргэл олоххо тардыһабын да, түмүк-түмүк кэмнэргэ адьас тулуйбаппын. Отуорум хамсаабыт сордоохпун. Н. Лугинов
Мөрүөн кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла олоҕун отуора хамсаабыта. Д. Таас
Ыт майгыта-сигилитэ уларыйбыта, отуора хамсаабыта. Ж. Верн (тылб.)
Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт көр өй. «Өйө хамсаабыт дуу?» — диэн Слепцову кытта быһаарса олорбут үһүс учаастак управляющайа ыйытар. Н. Якутскай
— Оо, сорун эбитин! Оо, сорун! Таҥара ыардык да кыраабыт! Аһыммат буоларым оҕобун… Аны бу төбөтө хамсаабыт! П. Тобуруокап
[Дьаамнаах:] Бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Сүргэтэ хамсаабыт (ыстаммыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
Сүрэҕэ хамсыыр көр сүрэх I. [Кэтириис:] Кини кэпсээниттэн сүрэҕим хамсаатаҕа үһү. А. Софронов
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан, хаана оонньоон, хараҕа арахпат буолла. Н. Неустроев
Хааман иһэн, көрө түһээт, Уой, сүрэҕим хамсаата. П. Тобуруокап
Сүһүөҕэ хамсыыр көр сүһүөх I. Бэркиһээммин Кэннибинэн чинэрийдим, Сөҕөн сүһүөхтүүн хамсаатым. С. Зверев
Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
Хахатаа кымньыытын уунарыгар сүһүөхтэрэ хамсыар диэри долгуйбута. Ойуку
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Чороон үҥкүүтүн толорон Нуоҕалдьыһан киирэргитин Уйулҕам хамсыы, долгуйа Олус даҕаны көһүттүм. С. Данилов
Оо, ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, олус ынырык буоллаҕа. С. Никифоров
Уҥуоҕа хамсаата көр уҥуох. Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт. А. Софронов
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуоҕа хамсыар диэри көр уҥуох. Уол уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Үөнэ хамсыыр көр үөн. [Балбаара:] Быыпсай Сүөдэр ымсыытыгар иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. С. Ефремов
Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата көр хаан I. Кыыс Хотун туһунан эттэххэ, манна хаана хамсаабат киһи бэрт аҕыйах. А. Сыромятникова
[Варвара:] Эн сүрэҕиҥ ыалдьыбат дуо, эн хааныҥ хамсаабат дуо? С. Ефремов. Хамсыы-хамсыы тахсар — олус түргэнник, өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Всходить, пускать ростки, расти очень быстро и обильно (о растениях)
Уу хонон ааспыт хочолоругар, күн уотун угуттанан, намчы күөх от хамсыыхамсыы тахсар. «ХС»
Быыкаа өлүү сирбит туомугар ыспыт ньэчимиэммит ардахтар кэннилэриттэн хамсыыхамсыы тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Адьас көрөн турдаххына, от-мас хамсыы-хамсыы тахсар. КЗА АҮө. Харыс <да сири> хамсаама — биир сиргэ өр тур; ханна да барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ уһуннук олор, олохсуй. ☉ Долго стоять на одном месте; проживать в одном месте длительное время (букв. не двигаться (не трогаться) с места)
Кыһын харыс сири хамсаабат, таҥас-сап да суох ону сэргэ хотон үлэтэ киниэхэ сырдыгы бэрсибэт. Н. Борисов
Ардыгар харыс да хамсаабакка, ис-иһиттэн уоскуйан-нуурайан ууну одуулаан туран хаалара. ЛМ А
др.-тюрк., тюрк. хамша, камша