тыаһы үт. туохт.
1. Сылаастык, уһуннук утуй. ☉ Спать спокойно, долго
Саха балаҕаныгар, оһох сылаас суоһугар утуйан быккырыы сыттарбын баҕас. Бэс Дьарааһын
△ Соччо саҥа таһаарбакка ытаа. ☉ Плакать (не очень громко)
Сорох ардына ийэтин батыһа сылдьан талаҕынан охсор, көхсүн иһигэр кыҥынайа-кыҥынайа ытаан быккырыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Айдаана-куйдаана, иҥэ-дьаҥа суох, им-дьим олор (ыал туһунан). ☉ Жить без шума, спокойно (об отдельной семье)
Бэргэһэлэнэн баран, туһунан ыал буолан быккыраан олоруохпут. А. Софронов
Бэйи сотору тиийиэм. Оччугуй балаҕаммытыгар бэйэбит эрэ быккыраан олоруохпут. Бэс Дьарааһын

даҕ.
1. Кулгааҕынан үчүгэйдик истэр, чуор. ☉ Чуткий (на слух)
Кулгаахтара истигэн дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа дии? П. Ойуунускай
Эдэргэр эн үтүө баҕалааҕыҥ, Кэрэни кэрэхсиир тыллааҕыҥ, Көрүгэс кыраҕы харахтааҕыҥ, Истигэн чуор кулгаахтааҕыҥ. Л. Попов
Дьахтар истигэн кулгааҕа Билбит эрин кистэлэҥин. Баал Хабырыыс
2. Толоругас, киһи эппитин, дьаһайбытын улгумнук толорор; утарыласпат, киһи эппитин хоту сылдьар. ☉ Послушный; покорный
Кыралаан элэктии да соҕус туттара уурайа охсон, саамай истигэн оҕо буола түстэ, саҕынньаҕын устубутунан барда. Амма Аччыгыйа
Хата, Катя үөрэҕэр дьоҕурдаах уонна оҕо эрдэҕиттэн истигэн, көрсүө буолан, кыраттан да долгуйумтуо төрөппүттэрин үгүс эрэйтэн быыһаабыта. Н. Лугинов
«Мин эһигини улгум, истигэн гынаттыам!»- Джексон массыынатыгар сүүрэн көөһөйдө. А. Федоров. Уолаттарым барахсаттар өйдөөхтөр, барыны бары билэллэр, туох да иҥэ-дьаҥа суохтар, киһи тылын истигэннэр. Эрилик Эристиин

1. аат.
2. Үөрүүнэн, түргэнник, хамаҕатык, былдьаһан ылыы. ☉ Взятие, получение с радостью, нарасхват
   Бэйэтэ туох да иҥэ-дьаҥа суох, көнө-сымнаҕас, сүрэхтээх, үлэһит буолан, кинини ыал былдьаһыгынан киллэрэллэр. А. Софронов
   Сотору үчүгэй сакааһы ыларым буолуо, эрэннэрбиттэрэ, остолобуой истиэнэтин уруһуйдуом. Эн билбэккин, манна, биһиэхэ, сакаас былдьаһык. В. Гаврильева
   Манна ыт оҕото дэбигис көстүбэт. Булчуттарга ыт оҕото былдьаһык. И. Федосеев
3. Ыксаллаах, тиэтэллээх, кылгас кэмҥэ толоруллуохтаах элбэх үлэ, оннук үлэ бириэмэтэ. ☉ Большая срочная работа; время исполнения такой работы
   Билигин, сайыҥҥы үлэ былдьаһыгар, уһаат оҥоро олоруох киһи суох. А. Сыромятникова
   Бетонщиктар билигин, үлэ былдьаһыгар, сыбаарсык курдук буолбатахтар, өрөбүлгэ кытары үлэлииллэр. В. Яковлев
   Сопхуос хамбаайыньыардара быйылгы дьыллаах быйаҥ былдьаһыгар көхтөөх куоталаһыыга туруннулар. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Былдьаһыкка сылдьар, былдьаһыктаах. ☉ Очень нужный, принимаемый нарасхват
   Холкуоспут күүрүүнэн Хомууру түмүктүүр — Былдьаһык үлэнэн Быйаҥы үллүктүүр. А. Абаҕыыныскай
   Айдааннаах Аан дойду былдьаһык ньууруттан Мин Икки уллуҥах миэстэни ыларбын Дойдубар норуоппар Тугунан боруостаан сылдьабын. Дьуон Дьаҥылы
   ♦ Былдьаһыкка түс — тиэтэл үрдүгэр түс, олус тиэтэй, ыгылый, түптэ түтүм үөһүгэр түс. ☉ Очень, сильно торопиться; пороть горячку. Ыксаан былдьаһыкка түһэн, баҕар, алҕас тахсыбыта да буолуо. Былдьаһыктаах кэм (күн) — ыктарыылах кэм (туох эрэ үгүс үлэни кылгас кэм иһигэр толороору). ☉ Горячая пора (день)
   От үлэтин былдьаһыктаах күннэригэр сүөһүлэрин сыл тахсар отун кыайан оттоммот, эбэтэр улаатан эрэр оҕото суох ыал отчуту наймыылаһарга күһэллэллэрэ. И. Аргунов. Сырдык-хараҥа былдьаһыга — сырдык-хараҥа икки арда, борук-сорук, үөл-дьүөл. ☉ Сумерки, сумрак; сумеречное время
   Биэлсэр нуучча оһох төрдүгэр сырдык-хараҥа былдьаһыгар сыстан, тугу эрэ суруйа турар Микиитэни одууласпахтаан баран, уол диэки илиитин уунна. Амма Аччыгыйа
   ◊ Былдьаһыгынан ыл — өрүһүспүт, үлүмнэспит курдук түргэнник, хамаҕатык ыл (атыылас). ☉ Брать (получать, покупать) нарасхват. Билигин эти былдьаһыгынан ылыахтар этэ

аат. Сүөһү, сорох көтөр, киһи этигэр-хааныгар үөскүүр хааны уулуур үөнкөйүүр. ☉ Вошь
Хабырыыс хаайыллыбыта ахсааннаах хонук ааспытын кэннэ, түүнүктээх түрмэ хотун түгэх түптүрүгэр кулахы кутуллубут, быт быгыалаабыт. А. Софронов
Ол саҕана кыһалҕа биһигини быттааҕар ордук сиирэ. М. Шолохов (тылб.)
♦ Быта да суох — туга да суох, быста дьадаҥы. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, денег, крайне бедный, нищий (букв. у него даже вшей нет). Туохтаах буолуой, ыстааныгар быта да суох ини
□ Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Быт сиэтэҕинэ • тарбаныллыа — улахан буолбатах, наада буоллаҕына бэрт түргэнник оҥоруллуо (ээл-дээл, кыһамньыта суох дьон тустарынан). ☉ Невелика важность, надо будет, сделаем быстренько (букв. когда укусит вошь — поцарапаемся). Ээ, чэ буоллун, быт сиэтэҕинэ — тарбаныллыа. Быт хаамыыта — олус бытаан айан, хамнааһын. ☉ Очень медленное, тихое движение, путешествие (соотв. черепашья ходьба, езда)
Дьэ, бэрт бытааннык айаннаан, холобурун эттэххэ, быт хаамыытын хаамтаран, этэтириитэ баранан, сырата-сылбата быстан …… Ааллаахха тиийэн тохтообута үһү. П. Ойуунускай. Бытым да бытыгыраабата — аһаабыт да саҕа буолбатым, олох топпотум. ☉ Совсем не наелся
Аһаттылар да, бытым да бытыгыраабата. НАГ ЯРФС I. Сир быта — 1) бэрт сэмэй, лоп бааччы, бүгүрү үлэһит киһи (кыра уҥуохтаах икиһи туһунан). ☉ Аккуратный и работящий человек маленького роста, работяга
«Сир быта» диэн ааттыыллара эйигин, Кыйма кымырдаҕаска холууллара эйигин ...Барҕа быччыҥнаах үлэ киһитэ, Өркөн өйдөөх үлэ киһитэ. Софр. Данилов; 2) киэҥ билиилээх, барыны бары билэр киһи. ☉ Человек, осведомленный во всем
Сир быта киһи билэн эттэҕэ буолуо. СГФ СКТ
Аргыһах, сир быта, итини билэр. Күннүк Уурастыырап; 3) саҥата-иҥэтэ, иҥэ-дьаҥа суох киһи. ☉ Молчаливый и тихого нрава человек.
◊ Быт сааҕа — быт сымыыта. ☉ Гнида. Тураах быта — саас саҥа түспүт хаар үрдүгэр баар буолар хап-хара кыра үөннэр. ☉ Мелкие черные насекомые, которые часто наблюдаются весной (в апреле) на поверхности свежевыпавшего снега (букв. воронья вошь)
Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев