1) белая кисточка (на хвосте); ньирэй кутуругун хобото белая кисточка на хвосте телёнка; тииҥ кутуругун хобото кончик беличьего хвоста; 2) бубенчик; таба хобото бубенчик на шее оленя; 3) диал. кадык, адамово яблоко; хабарҕа хобото кадык.

1) имеющий белую кисточку (на хвосте), с... белой кисточкой (на хвосте); имеющий белый кончик (хвоста); с... белым кончиком (хвоста); 2) имеющий бубенчик; с... бубенчиком; хоболоох суол уст. почтовый тракт (букв. бубёнчиковая дорога); 3) имеющий большой кадык, с большим кадыком.

1) горло || горловой; сүөһү хабарҕата горло животного; хабарҕа болчуоҕа (или хобото) кадык; хабарҕа ырыата горловое пение (особый способ пения с закрытым ртом); хабарҕатыгар түс = схватить кого-л. за горло; хабарҕа муҥунан (или хайдыаҕынан ) хаһытаа = драть глотку; муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан погов. море ему по колено, нёбо ему по шёю (т. е. всё нипочём); 2) шейка чего-л.; сэргэ хабарҕата шейка коновязи # атах тарбаҕын хабарҕата фаланга пальца ноги; хабарҕа муннук постройка сруба в угол.

неуверенно, нетвёрдо наступать на ногу; атаҕынан дугунар буолбут он уже может ступать на ногу; уһугунан дугуммут, уолугунан тыыммыт погов. дышит кадыком, ступает на носках (о запальчивом, вспыльчивом человеке).

аат., анат.
1. Хабарҕа тас өттө; уолук, уолук үүтэ. ☉ Наружная часть горла; углубление в верхней части грудной кости человека, скота, вилочка, яремная ямка. Олоҥхолоотоҕуна сымыһаҕа биллэр-биллибэттик илигирии, көмөгөйө хамсыы олороро. Саха сэһ
1977
Лэгиэнтэй буоллаҕына ата, көмөгөйүн үүтүн дьөлө ыттаран, өрө хололоон тахсыбытыгар киэр эһиллэн, хаары уоба сытарын биирдэ өйдөөтө. У. Нуолур
2. Хабарҕа болчуоҕа. ☉ Кадык, адамово яблоко
Гимнастеркатын туруору саҕатын иһигэр Дзержинскэй көмөгөйө үөһэ-аллара сүүрэлээн ылбыта. ТВ ОСКОСС
Хас омуртаҕын ахсын көмөгөйө үөһэ сыыллар. М. Шолохов (тылб.)
Биирдэрэ үрдүк уҥуохтаах, куударалаах чачархай баттахтаах, бүлтэгэр көмөгөйдөөх. А. Чехов (тылб.)
3. түөлбэ. Көтөр хомурҕанын уҥуоҕа. ☉ Вилообразная грудная кость у птиц, вилка, дужка.
ср. чагат. көмөкэй ‘нёбо во рту’, казах., кирг. көмөкөй ‘пищевод, гортань’

аат.
1. Моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдэ. ☉ Верхняя часть груди, место между шеей и грудью
Кыыс дьахтар сүрэҕэ уолугар тахсан мөҕүстэ. Н. Павлов
Куйааһа бэрт, күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лөгөнтөй уолукка астарбыттыы, өрө чинэкэлии түстэ. Р. Кулаковскай
2. Таҥас эҥээрдэрин үөһээ, саҕатын диэкинэн холбоһор өттүлэрэ. ☉ Ворот одежды
Лёва үөс батааска биэрбэккэ, Арамааскыга ойон тиийэн уолугар түһэн илгиэлээбитинэн барда. Р. Баҕатаайыскай
Кынчаайап тула көрүтэлээтэ, Уолугун тимэҕин сүөрүтэлээтэ. С. Васильев
Уолаттар, уолуктарын нэлэкэйдэнэн, өрүтэ уһуутууллар. П. Аввакумов
♦ Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэ- лээтэ көр сүрэх I
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ», — дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Уолугар диэри тотто кэпс. — аһара тотто. ☉ Наесться до отвала (букв. наесться до верхней части груди)
Киэһэ дьоммор тиийэн уолукпар диэри тотор гына аһаатым. Тэҥн. тылбыытыгар диэри аһаабыт. Уолугунан көрбүт (тыыммыт) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр көр I). [Бухатыыр дьиэтэ] Орто дойду Уолугунан көрбүт, Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттара кэлэннэр Тоҕута тардан кэбиһиэхтэрэ диэн Түөрт хос истиил таас Эркиннээх эбит. Суорун Омоллоон
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолан, кырдьан-буорайан, муҥу көрбүтүн, буору сөхпүтүн иннигэр, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбыта эбээт!.. Амма Аччыгыйа
Уолугунан тыынан, чуораан курдук тылыгыраан, уол оҕо көстүбүт дии, дьэ. Э. Соколов. Уолугун төрдүгэр уохтаах — олус ыгым, уолҕамчы. ☉ Опрометчиво горячий, вспыльчивый, раздражительный.
◊ Оҥойор уолук көр оҥой
Уорай халлаан Улуу өксөкү кыыла [суору] Оҥойор уолугуттан Умсары харбаан ылан Уот кудулу байҕал Ортотугар түһэрдэ. Нор. ырыаһ. [Суотчут Попов:] Сүрэҕим көбүөхтээбитинэн оҥойор уолукпар тахсан олорон кэбистэ. М. Доҕордуурап. Томторҕолоох уолуктаах фольк. — моонньун илин өттүнэн, хабарҕатынан улахан бөлтөҕөрдөөх. ☉ Имеющий большой кадык
Хайдах эрэ үтүө, Дорҕоонноох саҥалаах, Томторҕолоох уолуктаах, Тор курдук бытыктаах, Суо-хаан бэйэлээх Эр киһи үтүөтүттэн Үөскээтэ оҕолоор... Саха нар. ыр. II. Уолук төрдө — моой уонна түөс силбэһэр сирдэринэн уолук саҕаланар миэстэтэ. ☉ Начало надгрудинной части тела, между шеей и грудью
Микиитэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр тарыкыныы түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөссэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр ньиллиргэччи тэптэ. М. Доҕордуурап
Борокуоппай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарёв. Уолук үүтэ — моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдүнэн баар оҥхой. ☉ Ярёмная (надгрудинная) ямка
[Ийэ чубуку] кэннинэн чугуйуон оҕолоро мэһэйдииллэрэ, иннин диэки ыстаныан мин бэрдээним уоһа кинини уолугун үүтүн кыҥыыра. И. Гоголев
Уоран түспүт түөкүнү Уолугун үүтүгэр ытааччы Охлопков аатыгар Оҕуруолаах тылынан Оһуохайдыы туруоҕуҥ! С. Васильев
Мин тыыным кылгаабыкка, хараҕым бүөлэммиккэ дылы буолбахтыыр, түөһүм иһэ — уолугум үүтэ аһыйбахтыыр. «ХС». Якут. уол ‘убывать’ + -к (аффикс отглагольных имён результата действия)

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’