туохт.
1. Хоболоох буол. ☉ Иметь колокольчик, бубенчик
Хойутаан баран хоболоммукка дылы (өс ном.). Бу хобо эйиэхэ туохха нааданый? Атыттар тоҕо эрэ хоболоммоттор ээ. Агидель к.
2. Кутуруккар хоболоох буол. ☉ Иметь белую кисточку на хвосте
Сорох өттүлэрэ …… Кутуруктара хоболонон Куйаара көттүлэр. П. Ойуунускай

куурба садьык фольк. — олоҥхоҕо дьахтары үөхсэр тыл. ☉ Бранное выражение, обращённое к женщине, встречающееся в эпосе
Куурба садьык баара, Хоболоох кутуругар охсон, Куллустууру тиксэрдэҕэ. ТТИГ КХКК
русск. курва, ср. др.-тюрк. сидүк ‘моча’

аас диэнтэн атаах. Хоболоох дьоруо аттаахтарым хонон-өрөөн ааһаахтыыллар, Кэдьэрэ дьоруо аттаахтарым Кэлэн сылдьан ааһаахтыыллар. Саха нар. ыр. II
Үрүмэччи, үрүмэччи, Үчүгэйкээн үрүмэччи, Алтан окко олорон, Аралдьыйа түһээхтээ, Кэрэ окко олорон Киэргэнээхтээн ааһаахтаа. С. Данилов
Бу кэмҥэ Тиэхээски эрэйдээх Күөл хоту үрдүгэр сир тарыыр, Күөл диэки эргийэн кэлэрдээх, Оччоҕо көрбөхтөөн ааһаахтыыр. Эрилик Эристиин

даҕ. Ситэ илик, убаҕас (хол., туох эмэ түүтэ, ходуһа ото). ☉ Недоросший, жидкий, редкий (о шерсти, траве)
[Сэмэннээх] эмиэ да көпсөлгө кэриэтэ хаһыллыбыт сиргэ маарынныыры, эмиэ да тэлгэһэҕэ дылы ньырҕа оттоох сири ааспыттара. Софр. Данилов
Былыр саха дьахталлара араас өҥнөөх таҥас кырадаһыныттан биитэр ньырҕа түүлээх сылгы тириититтэн …… оҥорор көбүөрдэрин санаан кэлэҕин. Софр. Данилов
Бу солко курдук ньырҕа түүлээх, кутуругар хоболоох кыракый кыыл. И. Данилов
ср. эвенк. ниргитыы ‘мелкий’, нирку ‘новая шерсть (на олене)’

1. аат.
2. Сүөһү моонньугар иилиллэр, баайыллар, чуорааннааҕар бөдөҥ тыаһыыр тэрил. ☉ Колокольчик, бубенчик для скотины
   Аттар хоболоро биир кэм чугдаарар, тыыннара бусхаҥныыр. В. Гаврильева. Ойуун түөһүгэр араас өҥнөөх өстүөкүлэ оҕуруолары, тимир быластыыҥкалары уонна хоболору ыйаабыт тириини тиктибит этэ. МС МК
   Ынахтарым маҥыраһаллар, хааман тоһурҕаһаллар, хоболоро хоҥкунуур. Л. Пантелеев (тылб.)
3. Кыыл, сүөһү кутуругун төрдүнээҕи үрүҥ түүлэрэ. ☉ Белая кисточка на конце хвоста животных
   Ыт кутуругар хоболооҕор дылы (өс ном.). Бэрэмэдэй тиһигиттэн маҥан хоболоох кутурук быга сылдьар. И. Гоголев
   Кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
4. даҕ. суолт. Үрдүк, хороҕор. ☉ Высокий, длинный
   Хобо ыаҕайа. ПЭК СЯЯ
   Туманы бүрүммүтүнэн таба саҕынньахтаах, кырса тириитэ бүүрүктээх хобо бэргэһэлээх, мууһурбут бытыктаах нуучча киһитэ бэрикис гына түспүтэ. И. Федосеев
   ♦ Хобо мэйии — акаары. ☉ соотв. пустая голова
   Туох буолбут хобо мэйииний. «Кыым»
   ◊ Хабарҕа хобото көр хабарҕа. Хо- бо от бот. — хобо, чуораан курдук быһыылаах сибэккилээх хонуу үүнээйитэ. ☉ Бубенчик, колокольчик
   Күндүл ууга күөрчэҕи таммалаппыттыы, хобо от сибэккилэрэ туналыһан көһүннүлэр. В. Миронов
   ср. др.-тюрк. хобы, ховы ‘пустой, полый’

аат., эргэр. Ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ (ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар - ойуун айанныыр атын курдук өйдөбүллээх). ☉ Шаманский бубен (яйцевидной формы, с железной крестовиной (см. быарык) на внутренней стороне, увешивается колокольчиками и побрякушками (см. аарык 1), служит шаману конем, когда тот отправляется в царство духов)
[Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран дьарыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
[Ойуун] дүҥүрүн охсон, арҕаһын хамсатан, кыаһааннарын тыаһатан кутуран барар. Эрилик Эристиин. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, олбу эмэгэтэ өйбөр хатанан хаалбыттар. В. Протодьяконов
тюрк. түҥүр, монг. дүҥүр

1. ыстан I 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Тириппит-хоруппут уолаттары бокуойа суох сүүрдэн, ыстаннаран эрчиллии үгэнэ буола турар. Огдо
2. Туохха эмэ олоро охсон биитэр көлөнү миинэн сүр түргэнник, ыксалынан ханна эрэ бара оҕус. ☉ Припустить, рвануть на чём-л. куда-л. Куорат бастаахтара бүтүннүү хоболоох аттарга олоро-олоро, бириистэҥҥэ ыстаннардылар. Болот Боотур
   Хардааччылаах бэһиэ буолан сааланан-саадахтанан, тыын аттар үрдүлэригэр түһэн, үрэххэ ыстаннарбыттара. С. Никифоров
   Өтөр буолбакка, дьон туут хайыһардарын миинэн, арҕаа ыстаннардылар. «Чолбон»
   ♦ Уорҕатыгар уоту ыстаннар көр уорҕа
   Сытыы кынат тыаһа отууга кэтии, тоҥо сытар булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда. Н. Заболоцкай

1. аат., эргэр. Кылыгыраччы тиһиллибит лыҥкынас кэрэ тыастаах тиэрбэс киэргэл (үксүгэр көмүстэн, алтантан үүнү, быыһы, дүҥүрү киэргэтэргэ оҥоһуллара). ☉ Побрякушки, погремушки в виде колечек (обычно украшающие уздечки, занавески, бубны). Үүн аарыга
   □ Ат туйаҕын тыаһа кэннигэр тибигирээн, аарык тыаһа кыыгынаан кэлбитигэр, Уулаах хаһыырбытынан эргиллэ түһэн көрбүтэ: Хаппытыан Ачаарап олорор эбит. Эрилик Эристиин
   Хоболоох бөҕө хомулунна, Аарыктаах үүннээх аараата, Соноҕос ат дьоруолаата, Сиэр ат сиэллэ. С. Зверев
   Айан суолунан чуораан Аарык буолан айманна. «ХС»
2. даҕ. суолт., көсп. Баараҕай, сүҥкэн; айдааннаах-куйдааннаах, киэҥ-куоҥ. ☉ Громадный, величественный (по размерам); шумный, оживленный и широкий (напр., дорога); громкий, шумный (напр., об имени, известии)
   Аҕыс айдам аарык салаалаах Аар-Луук Маһым барахсан баара Аҕыс аҥыы арахсарга дылы буолла. П. Ойуунускай
   Алтан аарык массыыналар Барылыы-харылыы тураллар эбит. С. Зверев
   Былыр миигин мин ийэм Тайҕа аарык суолугар Ыраах айаннаан иһэн Төрөппүт диэн сурах баара. С. Данилов

даҕ.
1. Аарыгынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный побрякушками, погремушками (напр., узда, бубен, занавеска)
Аарыктаах ат баһын быатын тыаһа Айаарда-куйаарда, Айгырастаах кымньыы тыаһа Кыһыгыраата-куһугураата. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур] аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахсан ойдо. Ньургун Боотур
Кырааскалаах, аарыктаах дугалаах, өйөнөрдөөх доруобуна сыарҕалаах, икки бэрт аттар түһэн иһэллэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Ыраахха дуораһыйар, дорҕоонноох (хол., албан аат, аат-сурах). ☉ Широко, далеко известный (напр., о славе)
Аарыктаах чуораан Албаннаах ааппын Арҕара сураан, Аан маҥнай миигин Ааттаан биэр — диэтиҥ. Эллэй
Фронтовиктар диэн аарыктаах ааттаах [дьиэбитигэр] иһэрбит. «ХС»
△ Сүдү, улуу, дьоһун (дорҕоону, муусуканы, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Величественный (обычно о звуках, музыке, явлениях природы)
Тулаайах таас уонна бөлөх тиит аарыктаах наҕыл үөрүүтүн үргүтэн кэбиһиэхпит диэн сэрэммит курдук биһиги ол очуос төбөтүн саҥата суох одуулаһан турдубут. В. Короленко (тылб.)
Бытааннык утуусубуу, салгын долгуннарын долгулдьутан аарыктаах дорҕооннор ньиргистилэр. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аарыктаах айан суола эргэр. — былыр буостаны таһар улахан айан суола; унньуктаах, эндирдээх уһун суол. ☉ Старинный почтовый тракт; большая, дальняя, трудная дорога
Ньургун — дохсун эр бэрдэ киһи, аарыктаах айан суолун чуо кини арыйа баттаан, манна тиийэн кэлэргэ дылы гыммыттара баара. Амма Аччыгыйа
Тыалы, буурҕаны сырсан бурҕачытаммын, Аарыктаах айан суолун эбии тэлэйэммин бара турдарбыан. Н. Босиков. Тэҥн. хоболоох суол

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’