прил. казактыы, казак; казацкая сабля казак саабылата.

с. собир. казактар, казак аймах.

туохт. Бырааганы ис, бырааганы батыһан ис. ☉ Пить брагу, пьянствовать
Казак биир нуучча кыаҕынан арыгылыыра уонна быраагалыыра. Н. Гоголь (тылб.)

м. ист. гетман (1. XVI—XVII үйэлэргэ Украинаҕа казак сэриитин начальника, XVI 1-ХVIII үйэлэргэ Украинаны дьаһайааччы; 2. XVI-XVII үйэлэргэ Польскай--Литовскай государство сэбилэниилээх күүстэрин кылаабынай командующайа).

аат. Ти р и и т т э н ө р үл лүбүт мас уктаах кымньыы. ☉ Нагайка
Үрүҥ папаахалаах казак …… биһигини кэлэн төгүрүйэ-төгүрүйэ хаама-хаама, нагаайканан муостаны кууһурҕатта. П. Ойуунускай
Атын нагаайканан биэрэн, уу дьоруонан түһэрэн, тиэргэнтэн тахсан барбыта. Ч. Айтматов (тылб.). Атамаан …… кинилэргэ ойутан кэллэ, на гаайкатынан далбаатыы-далбаатыы бардьыгынаата. А. Пантелеев (тылб.)

туохт.
1. Кэлии-барыы суох буолан, иччитэхсий (сирдойду туһунан). ☉ Обезлюдеть, стать безжизненным (о местности)
Урут, Хотугу муора суола аһылла илигинэ, Дьокуускайтан хоту өттүбүт улам түҥкэтэхсийэн, дьэбирсийэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр төһөнөн ыраатар да, соччонон сирэ-дойдута уларыйан, түҥкэтэхсийэн, биир кэм тайҕа буолан барда. Г. Васильев
2. көсп. Бэйэҥ бэйэҕэр бүк. ☉ Быть нелюдимым, замкнутым. Огдообо Михаилы сэнэх эрдэҕинэ дьахталлар да сөбүлүү көрөр быһыылаахтара, арай түҥкэтэхсийбит казак кинилэргэ кыһаммат этэ. Ойуку
Кини хайдах эрэ чуумпуран, түҥкэтэхсийэн хаалбыта, аанньа кэпсэппэт-ипсэппэт буолбута. «ХС»

аат., истор. ХVII үйэҕэ Саха сиригэр олохсуйа кэлбит ыраахтааҕы аармыйатын сулууспалааҕа уонна кини сыдьааннара. ☉ В ХVII в
прибывший в Якутский край на поселение служилый царской армии и его потомки, казак. Хабырылланы хаһаактар тараччы тутан ылбыттар, онон хандалы кэтэн үйэтин тухары хаайыы киһитэ буолбут. П. Филиппов
Хаһаактар Өлүөнэ устун кэлэннэр сахалары кыайан бастарын бэриннэрэн, саха олорор сирин холуонньа оҥорбуттара. МС МК
Арыалдьыт хаһаактардаах, аар тайҕалары туораан, [Мышкин] сэттэ уон көстөөх Дьокуускайдыыр суолга туруммута. Б. Лунин (тылб.)

даҕ.
1. Сүөргү, толоос, олуона. ☉ Неприличный, непристойный
Олох уустук оҥоһуутун, Утарсыыта солоҕойун Кырдьан иһэн киһи билэр, Хойутаан билэн кэмсинэр. С. Данилов
Кини санаатыгар куоракка, таас дьиэҕэ быар куустан олорортон ордук солоҕой олох суох. Н. Борисов
Мин көрдөһүүм солоҕойун бэйэм да сөхтүм. «ХС»
2. Солуута суох, сэлээр. ☉ Несерьёзный, ветреный
Биирдэ баран эттэххэ, кини [тураах] саҕа солоҕой көтөр баар үһүө. Сэмээр Баһылай
Ол саҥа эрдэммит да буоллаҕына, Маака онтукатын да кытта түптээн-таптаан олорбот ини. Эмиэ биир солоҕой көстүө буоллаҕа дии. «ХС»
ср. бур. жолоогуй ‘необузданный’, чув. сулахай, казак. солакай, башк. һулакай, тув. солагай, алт. сологой ‘левша’

I
аат. Дьиэҕэ, кыбартыыраҕа эбэтэр уопсай дьиэҕэ истиэнэнэн туспа быыһаммыт, араарыллыбыт олорор сир. ☉ Отдельное помещение для жилья в квартире, в гостинице, в общежитии, комната
Ананий хоһугар хаһыат ааҕа олордоҕуна, Лука Иванов киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыһынын мин Сэргэлээхтэн аппа уҥуор бэрт кыараҕас, ыт уйатын курдук, хос сыыһын булан көспүтүм. Н. Заболоцкай
ср. казах. кос ‘жилье (юрта, шалаш, навес)’, кирг. хош ‘временная юрта’, ног. кос ‘временная юрта, шалаш’
II
1. аат. Туох эмэ оҥоһукка эбии буолар тэҥ майгынныыр оҥоһук. ☉ Что-л., имеющее однородные предметы, части; предмет, состоящий из двух однородных или подобных частей, предметов. Түннүк хоһо. Бачыыҥка уллуҥун хоһо. Суумка айаҕын хоһо
□ Тойон өһүө үксүгэр хостоох буолар. СТБКТ
2. даҕ. суолт. Иккиһин эбэтэр хасыһын да хатыланар. ☉ Повторяющийся дважды или несколько раз
Күнү быһа, хос сырыы оҥорон, эрэйдиир буоллахтара. С. Ефремов
Сиһилии кэпсээһиҥҥэ үөрэтиигэ тиэкиһи талан хос ааҕыы оҕо кэпсээнин комментарийдааһын о. д. а. үлэлэр көмөлөһүөхтэрин сөп. ФНИ ТЛТКҮө
[Бэрэбиэсчит:] Түннүгү үс хос араамалыыр үчүгэй. Дьиэ к.
3. сыһ. суолт. Хат, өссө, иккиһин. ☉ Снова, ещё, опять
Табахтыан баҕарда быһыылаах, туран сиэбин хастымахтаан баран хос олордо. Э. Соколов. Үрдүкү Сэбиэт өрөспүүбүлүкэ кыра сэбиэтин тэрийии боппуруоһугар дьокутааттар хос эргиллэллэр. «Саха с.»
♦ Хос айах сөбүлээб. – кимиэхэ эмэ аһаан-сиэн олорор иитимньи киһи. ☉ Лишний рот, иждивенец
Сэрии саҕана быстан-эстэн ыал устун барбыт хос айахтары, кумалааннары син ыал оҥортоон, дьон барыта табаланан эрэллэр. Болот Боотур. Хос кулгаах буол — туох эмэ туһунан уора-көстө бил, иһит. ☉ Слушать тайно, подслушивать
Кини өрүү үспүйүөн курдук хос кулгаах буолар. Хос куолай көр куолай. Сирэй көрбөх оҕонньотторо, баара-суоҕа, кини хос куолайдара, аллараа сыҥаахтара эрэ. Эрчимэн
Хос моонньох көр моонньох. Нэк Сааба эргиэмсик бэрдэ буолан эрэр, өссө ону ааһан Нөөрүктээйи аатырбыт Түмэппиэйэптэрин кытта куодарыһан олорго хос моонньох буолан эргиэнин дьыалатын кэҥэтэн эрэр. «Сахаада»
Оккупааннары уонна кинилэр хос моонньохторун сорунуулаахтык утарааччыларынан үлэһит маассалар оробуочай кылаас уонна бааһынай аймах буолбуттара. ПА. Хос санаа (санаалаах) — киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, оҕуруктаах кэтэх санаалаах (киһи). ☉ Задняя мысль (человек с задними мыслями)
Платон Остапович да бүрүө чилиэннэрин барыларын кытта тэҥҥэ үөрсүбүтэ эрээри туох эрэ хос санаалаах курдук сылдьыбыта. Софр. Данилов. Хос сирэйдээх — кимҥэ эмэ бэрт буола сатыыр, сирэй көрбөх (киһи). ☉ Ханжеский, лицемерный, двуликий
Хос сирэйдээх дьокутааттарга саат-суут! Хос сыҥаах буол — аллараа (алын) сыҥаах буол диэн курдук (көр аллараа). Кураанап чохчойо-чохчойо хаһыытаата, Дороппуун хоссыҥаах буолла. Айталын
◊ Хос аат көр аат I
Саһархай ырбаахым иһин «буугунай тууһа» диэн хос аат биэрэ охсубуттара. М. Горькай (тылб.). Хос амтан — ас туох эмэ туора, куһаҕан амтана. ☉ Посторонний вкус в чём-л., привкус (пищи)
Кымыс атын хос сыта, туспа хос амтана суох буолара наада. ДьБ
Ас тобоҕо аһыйан иһиккэ иҥэн хаалар. Саҥа астаммыт аска хос амтаны үөскэтиэн сөп. «Кыым». Хос быа түөлбэ. — 1) бас быата. ☉ Недоуздок; олений повод; 2) ойоҕос таба холбонор быата. ☉ Верёвка для привязи бокового оленя к оленю-передовику. Хос быһаарыы — айымньы ис хоһоонугар эбэтэр биирдии тылыгар эбии чуолкайдыыр быһаарыы. ☉ Примечание к тексту, комментарий
Кини, маастар буолан баран, баартыйалар хомуурунньуктарын илиинэн суруйан сиһилии хос быһаарыылаах оҥорбута. ПВН СБК. Хос дакылаат — сүрүн дакылаакка атын киһи эбии дакылаата (санаата, бэлиэтэ, көрүүтэ). ☉ Совместный с кем-л. доклад, содоклад
Дьүүллэһиллибит боппуруоска Васильев хос дакылаата наһаа солуута суоҕа, эппиэтэ суоҕа көстөн тахсыбыта. «ХС»
Хос сиэн көр сиэн I. Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун! Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап. Хос таба түөлбэ. — ойоҕос көлүллэр таба. ☉ Боковой олень в упряжке
Хос тыл көр тыл I. Тылбыт төрдө сымнаҕас таҥалайга сыстар. Хос тылбыт үөһэ көтөҕүллэн мурун көҥдөйүн бүөлүүр. Тыл төлөрүйэригэр к дорҕоон үөскүүр. КИИ ОЧСҮөГ. Хос ырыа — ырыаҕа хаста да хатыланар, ылланар кэрчик. ☉ Припев
Ыллыырга аналлаах хоһоон куолутунан кылгас, судургу, дьэҥкэ тыллаах сороҕор күппүлүөттээх, хос ырыалаах буолар. ВГМ НСПТ. Хос эһэ — киһиэхэ эһэтин аҕата. ☉ Прадед
Хайа Харбыыр, Тоскуй, эйиэнэ, кырдьык, хос эһэҥ эбээт, доҕоор! Күннүк Уурастыырап
Манна Никита Горохов диэн үөрэхтээх сахатыйбыт казак олорбут. Ол Никита ити Виктор Прокопьевич Гороховтаах хос эһэлэрэ эбит. М. Ефимов
ср. др.-тюрк. хош ‘пара’