хаттыгас, бөлөх, категория

прил. булгуччулаах; категорический ответ булгуччулаах эппиэт. категоричный прил. булгуччулаах. категория ж. 1. категория (айылҕа, олох кьстүүлэрин саамай уопсай сибээстэрин көрдв-рөр научнай өйдөбүл); категория качества и количества филос. хаачыстыба уонна ахсаан категориялара; 2. категория (бөлөх, кэрдиис, сүһүөх); возрастная категория саас категорията.

льготные категории населения

аат., истор. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн сири түҥэтиигэ хаачыстыбанан (үүнүүтүнэн, иэнэ дэхситинэн, ырааҕынан-чугаһынан о. д. а.) көрөн бөлөхтөөһүн. ☉ При переделе земли после революции: классификация наделов по качеству и количеству земли (урожайности, рельефу, отдаленности от места жительства и т. д.)
[Ньукуус:] Баайдар ыраах үрэх бастарыгар, сир куһаҕаныгар, тириэтэй көтүгүөрүйэ сиргэ сирдэнэллэр үһү. Күндэ
русск. категория

аат.
1. филос. Айылҕа, олох уонна билии көстүүлэрин уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр научнай өйдөбүл. ☉ Общее понятие, отражающее наиболее существенные связи и отношения реальной действительноси и познания, категория. Хаачыстыба уонна ахсаан хочугуоруйата
2. Тустаах биир бэлиэлэринэн түмэр, холбуур дьон, биридимиэт, көстүү бөлөҕө. ☉ Группа лиц, предметов, явлений, объединённых общностью каких-л. признаков. Аат тылга түһүктэнии хочугуоруйата

ж. 1. (сравнительная величина) төһө улахана, төһө үрдүгэ; степень мастерства мастерство төһө үрдүгэ; 2. (категория, стадия) степень; диплом первой степени маҥнайгы степеннээх диплом; 3. (учёное звание) степень; степень доктора наук наука докторын степенэ; 4. мат. степень; возвести в степень степэҥҥэ үрдэт; 5. грам. степень; степени сравнения тэьгнии степеннэрэ; # в высшей степени олус, наһаа; в значительной степени балачча; в некоторой степени сорох өттүнэн; до последней степени олох; ни в какой степени олох, оннуттан.

аат.
1. Туох эмэ оҥоһук, аһылык бородууктатын хаачыстыбатынан, сыанатынан араарыллыыта. ☉ Категория, разряд какого-л. товара по качеству, расценке, сорт
Туттарыллыбыт үүт аҥаарыттан ордуга намыһах суордунан барбыт. «Кыым»
[Атыылааччылар] нэһилиэнньэ ханнык табаар хайа суордун, көрүҥүн, хайдах ойуулааҕын, суулааҕын, хаалааҕын сөбүлүүрүн учуоттаан аҕалаллар. Дьону үөр.
2. Ханнык эмэ олордуллар үүнээйи туох эмэ уратытынан (хол., бөдөҥүнэн, ситимтиэтинэн) араастаһыыта. ☉ Разновидность культурного растения по качеству, сорт
Горуох түргэнник ситэр суортарын булуохха наада. П. Егоров
Билиҥҥи бириэмэҕэ эбиэс түөрт уон түөрт суорда оройуоннанан ыһыллар. ХКА
Биэрэс ханнык баҕарар суорда элбэх битэмииннээх. ЕАМ ББКП

аат.
1. Тугу эмэни тус-туспа бөлөхтөргө араарыы, оннук араарыллыбыт бөлөхтөр. ☉ Отдел, группа, категория в каком-л. подразделении предметов, явлений, разряд
Устаап Сибиир норуоттарын (инородецтары) олохтоохтор, көһө сылдьааччылар, быралгылар (бродячие) диэн үс суол тус-туспа эрэсэрээттэргэ араарбыта. ФММ ДьКС
2. Идэни баһылааһыҥҥа үлэ уустугуруутун кээмэйэ. ☉ Степень сложности определённой работы, разряд
1971 сыллаахха сүүрбэ аҕыс киһи эрэсэрээттэрин үрдэппиттэрэ. Тустаах сыллааҕы үлэ быһаччы көрүҥнэригэр харахтарыыстыка бэриллэр, кинилэр уустуктарын кээмэйэ (эрэсэрээттэрэ) үөрэтиллэн быһаарыллар. ПЭ
Петя икки сыл устата Иван биригээдэтигэр үлэлээбитэ. Болуотунньук төрдүс эрэсэрээтин ылбыта. «ХС»
△ Араас успуорт көрүҥнэригэр маастарга хандьыдаакка дылы бэриллэр көрдөрүү таһыма. ☉ Уровень квалификации в спорте, присваемый до кандидата в мастера, разряд
«Дьэ эн хаһыстааххыный?» — диэн утары ыйытта. Баара-суоҕа үһүс эрэсэрээттээҕин истэн баран, күлэ-күлэ күөн көрсөргө сөпсөстө. У. Ойуур

1) рубец (отдел желудка у жвачных животных); ынах ханна коровий рубец; 2) перен. разг. живот (человека); ханным сааҕынан да баттыам (если не силой, то) своей тяжестью возьму (говорится, напр. о борцах, выступающих в разных весовых категориях); муҥур ханнынан буору хоруйар погов. пашет землю своим брюхом (говорится о лежебоке, здоровяке-бездельнике).

1. аат.
2. Кэлин наадата кэллэҕинэ туттарга бэлэмнэммит туох эмэ, туох эмэ ордуга. ☉ То, что запасено, заготовлено впрок, на всякий случай, запас
   Мин бүгүн төннөбүн. Ити үс сыарҕа табаны уонна икки саппааһы хаалларабын. Болот Боотур
   Эн ачыкы үлэспиттээх этиҥ ээ. Сөп буолсу буоллаҕына, итини ыл. Миэхэ бэйэбэр саппаас баар. Күннүк Уурастыырап
   Звеноҕа биир кэмҥэ уон аҕыс ат үлэлиир. Итини тэҥэ саппааска алта ат баар. «ХС»
   △ кэпс., көр саппаас чаас
   «Чэйдиир сирбитигэр саппаас баар. Сатамматаҕына, онно тиийэн уларытыахпыт», — хардарар мэхэнисээтэр. П. Егоров
3. Уһун кэмҥэ аһылыктанарга, туттарга хааччыммыт туох эмэ (хол., ас, аһылык). ☉ Что-л., заготовленное для потребления, использования на длительный срок, запас (напр., продуктов на дорогу)
   Сүрүн улахан үрэҕинэн барааччылар таһаҕаһы, көлөнү, ас-үөл саппааһын, сэби-сэбиргэли барытын илдьэ сылдьаллар. Г. Колесов
   Суудунанан айаҥҥа барар моряктар тууһа суох уу улахан саппааһын ылааччылар. МНА ФГ
   Үүт ыамын уонна сүөһүнү төлөһүтүүнү түһэрбэт туһугар кыһыҥҥы хотоннор тастарыгар балтараа, икки ыйга аһылык саппааһа бэлэмнэниэхтээх. «Кыым»
   △ Туһаҕа тахсыан сөптөөх сир эбэтэр айылҕа баайа төһө баара. ☉ Предполагаемое или установленное количество недровых или каких-л. природных богатств, запасы (напр., нефти или рыбы). Дойдуга баар таас чох саппааһа. Саха сиригэр балык саппааһа
   □ Бу оройуоҥҥа сир анныттан иһэр уу дэлэй саппааһа көстүбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники сылларга ыытыллыбыт чинчийиилэр сир дьапталҕатын улахан дириҥэр таас чох, ньиэп, гаас баһаам баай саппааһа кистэнэн сытарын көрдөрдүлэр. МНА ФГ
4. Киһи тугу эмэ төһө элбэҕи билэрэ, өйдүүрэ. ☉ Количество, объём знаний, понятий, лексики, запас. Мин химияҕа билиим саппааһа итинэн бүтэр
   □ Биир омук тылыттан атыҥҥа тыл саппааһын кытта сыһыарыылар эмиэ киирэллэр. ВМС СДО
   △ Киһи туттар тылын ахсаана. ☉ Словарный запас. Үөрэнээччи төрөөбүт тылыгар тылын саппааһа
   □ [Оҕонньор сирэйигэр буор ыһылыннаҕына] бары билэр быдьар тылын саппааһын ордорбокко туттар. М. Доҕордуурап
5. Байыаннай сулууспаларын толорон, наада буолуор диэри сулууспаттан босхоломмут дьон. ☉ Категория лиц, прошедших военную службу и призываемых вновь в войска в случае необходимости, запас
   Байыаннай сулууспаҕа сөбө суох буолан саппааска тахсыбытым. П. Чуукаар
6. даҕ. суолт. Саппаас буолар, туохтан эмэ ордор, наада кэллэҕинэ туттуллар. ☉ Имеющийся в запасе, запасной. Саппаас аһылык. Саппаас көлөһө
   □ [Неустроев] куруһуогун чилиэннэрэ көмөҕө анаан элбэх үбү хомуйбуттара, саппаас пааспардары булуталаабыттара. П. Филиппов
   Бу саппаас уунан ходуһаны кураан кэмнэргэ эрэ нүөлсүтүллүөхтээх. ПАЕ ОС
   Мефодий Лебедев Томскай куорат таһыгар саппаас пуолкатыгар хас да ый буолбута. ССС
   ◊ Саппаас чаас — массыына, мэхэньиисим алдьаммыт чааһын солбуйар бэлэм чаас. ☉ Запасная часть (напр., для машины, какого-л. механизма). Массыына саппаас чааһа
   □ Тыраахтардар уонна хамбаайыннар саппаас чаастарынан хааччыллыыларыгар маннык бэрээдэги олохтуурга. КПЫ. Тыытыллыбат саппаас — улахан наадаҕа анаан уурбут кичэллээх саппаас. ☉ Запас, сохраняемый для особого случая, неприкосновенный запас
   [Семёнов:] Тыытыллыбат саппааскыттан биири аҕал. Н. Туобулаахап