аат. Кэбинэр сүөһү куртаҕын иккис салаата. ☉ Желудок (вторая камера) жвачных животных
Түүтэ суох гына ыраастаныллыбыт харыны, чаҥкычаҕы, ойуулааҕы ыраас гына сууйан баран сымныар диэри буһарыллар. Дьиэ к. Ойуулаах сабардамынан быдан кыра, ньолбоҕор быһыылаах уонна харын илин өттүгэр баар буолар. СИиТ

м. 1. (шов) сиик, кэрдиис; 2. (след от зажившей раны) чэр, баас онно; 3. (отдел желудка у животных) харын, ынах ханна.

ырыт диэнтэн холб. туһ. Улахан кыыстара ийэтигэр ис ырытыһа сылдьан, харын итирин биир чохоону толору муста. А. Софронов
Сэмэн дьиэлээх киһини кытта онуманы, былыргыны-аныгыны ырытыһан, кэпсэтэ олордулар. Н. Якутскай
Дьахталлар дьэ, налыйан дьиэ иһинээҕи ону-маны ырытыспыттара. В. Титов

аат., эргэр. Бэрэбинэ үрдүгэр атахтары хатыйа үктээн олорон, өҥүс баска сутуругунан биирдиитэ охсуһуу (аһарар, харыны тоһуйар бобуллар). ☉ Вид состязания: сидя на бревне, сложа ноги крест-накрест, бить друг друга кулаком по одному разу по основанию шеи (уклоняться от удара, подставлять руки — запрещается)
Буолунай кулааскы диэн маннык. Бэрэбинэ үрдүгэр атахтарын хатыйа үктээн, уунутары көрсөн олоруохтаахтар уонна биирдиитэ сутуруктарынан өҥүс баска охсуһуохтаахтар. Ханнык да аһаран биэрии, харыны тоһуйан биэрии бобуллар. И. Гоголев
ср. русск. кулачки ‘кулачный бой, драка кулаками для забавы’

аат. Киһи ытыһа харыны кытта холбоһор сүһүөҕэ. ☉ Запястье
Биһиги киһибит түһүлгэ ортотугар, тустар сиргэ, киирэн сыгынньахтанар. Сүбэһит-амаһыт үксүүр. Тобугун, тоҕоноҕун, бэрбээкэйин, бэгэччэгин сүһүөхтэрин күөх отунан дэлби анньаллар. Күннүк Уурастыырап
Өкүлүүн кэлэр тыам саҕатыгар икки бэгэччэгин ырбаахытын сиэхтэригэр хардарыта уган баран, дэлби титирээн, аллараа уоһа ибигирии тураахтыыра. Амма Аччыгыйа
Үүйэ ачыкытын кэппит, бэрчээккитин бэгэччэгэр тиийэ тардыммыт, килбэчигэс маҥан суумката тоҕоноҕор биэтэҥниир. Л. Попов

даҕ. Киһи харыһыйыан сөптөөх, харыһыктаах (кими, тугу эмэ этэргэ). ☉ Такой, с которым жалко расставаться (о ком-чём-л.)
[Өрүүнэ:] Хаарыан атыырым оҕото ханна тиийдэҕэй? А. Софронов
Хаарыан доҕорум, миигин хаалларан ханна бардыҥ? М. Доҕордуурап
Хаарыан тириини Сомсуон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
ср. алт. карын, хак. харын, кум. къаравюн ‘межд. выражает чувство досады, сожаления, упрёка’

аат.
1. Көҥүл тарҕанар, көтө сылдьар чэпчэки бэссэстибэ. ☉ Газ (вещество)
Итии уулаах, газ оттуктаах, Икки хостоох, бэрт квартира. Күннүк Уурастыырап
Харыҥҥа киирбит күөх аһылык көөнньөн барыытыгар элбэх газ үөскүүр. СИиТ
Сахара сиртэн хостонор туһалаах баайынан: ньиэбинэн, айылҕа гаһынан, тимир, алтан рудаларынан - баай. КВА МГ
2. Сир анныттан ылыллар оттук, уматык; оннук оттугунан, уматыгынан туһанар прибордар, оҥоһуктар. ☉ Газ (топливо; приборы, использующие для своего действия газообразное топливо)
Гаһы умат. Дьиэлэргэ гаһы киллэр. [Лена, эн] Таҥынныҥ кылбаа маҥан кырсанан, Күөх газ сылаас тыынынан тыынныҥ. Эллэй

аат., эргэр. Сыалдьа алын өттүгэр сутуруону өрө тардан иҥиннэрэр быа эбэтэр алтан тиэрбэс. ☉ Ремешок или медное кольцо на натазниках (сыалдьа), к которым привязывается ремешок наколенников (сутуруо)
Чохунай Боотур Бөдьөкөнү хаарга охторон баран харыны былдьаан ылар, эбиитин баттаан сытыаран хаарга булкуйан сургунаҕын быатын быспыт. Саха сэһ. I
Сургунаҕын көрбүтүм — сукуналаах эбит. Саха нар. той. Тумалыма иистэнэн бүттэ, ырбаахытын арынан, сургунаҕыттан сутуруотун сүөрүннэ, ол кэннэ ньилбэгэр иҥиир сап хатта. ИН ХБ

сыһыан т. Саҥарааччы этэр санаата кырдьыктааҕар итэҕэтэр сыһыанын утары тутан тэҥниир дэгэттээх күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает убеждение говорящего в достоверности содержания высказывания с оттенком значения сравнения, сопоставления (тем более, подавно, тем паче, разумеется, конечно)
Эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
Моотуос эмээхсин тиийэрин кэннэ, эгэ мин онно тиийиэ суох үһүбүн дуо? Софр. Данилов
Кини ыарыытын билиҥҥэттэн ааҕан сиппэт. Эгэ, кырыйдаҕына хайдах буолуой? В. Протодьяконов
△ Ардыгар ситим тыл дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок союзного значения
Уолаттарга кэпсээбэтэх эбиттэр, эгэ билигин кэпсиэхтэрэ дуо, кэпсээбэттэр. Эрилик Эристиин
Билигин эн бас билэр оронуҥ суох, эгэ остуоллаах буолуоҥ дуо? М. Доҕордуурап
[Сылгылар] хаарга батыллан охтон ылаллар, эгэ хаһан аһыахтара дуо. В. Протодьяконов
ср. тув. харын эки-дир ‘тем лучше’, бур. диал. эгээ ‘самый’

I
туохт.
1. Өлүөр өйгүн сүтэрэр, булкуллар курдук арыгыта ис. ☉ Напиваться допьяна; пьянеть
Кинээс хайыы-үйэ итирэн, хараҕын миин курдук көрбүт, хоолдьуктаах төбөтө айдам босхо барбыт. Күннүк Уурастыырап
Онтон хаста да арыгытыттан кутан иһэн баран, сирэйэ кытаран, хараҕын ээл-дээл көрөн, итирбит быһыыта билиннэ. Эрилик Эристиин
Итирэн баран, аҕыраада таһыгар хаһыытыы сырыттаҕына дьон кырбаабыттар үһү диэн эмиэ биир айдаан буолла. М. Доҕордуурап
2. көсп. Күүстээх иэйииттэн өрө күүр, долгуй, манньый (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Приходить в возбужденное, восторженное состояние, в экстаз от чего-л., пьянеть
Дьолбуттан итирэн, Долгуйа илистэн, Сүрэҕим умайда, күүрдэ, Сүрүм-кутум, дууһам өрукүйдэ! Күннүк Уурастыырап
Оой, арылыйар алааһыам, Уйгу сайынтан итирдим, Көҥүл санаабын батыһан Күн көрүгэр көҕүйдүм. С. Данилов
Үлэни таптыыр артыалтан Үөрэн, сүрэҕим итирдэ. Күннүк Уурастыырап
♦ Хараарчы итирбит кэпс. - тугу да билбэт буолуор, өйүн сүтэриэр диэри итирбит. ☉ Напиться до потери сознания (пульса)
Арыгы бөҕөнү испит. Онтон хараарчы итирэн өйүн сүтэрэн кэбиспит. Н. Якутскай
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? көр иир I. Итирдибэт утахтар - арыгыта суох утахтар. ☉ Безалкогольные напитки. Итирдибэт утахтары дэлэтэн эрэллэр.  Итирдибэт утахтары оҥоруу кэҥэтиллэр. ССРС
тюрк. исүр, эсир
II
аат. Сүөһү ханнын бүрүйэ үөскүүр чараас сыа. ☉ Тонкий сальник (складка брюшины) у рогатого скота, брыжейка
Тиэрбэс хаана Дэриэбинэ ыалы Тилэри диэлийдэ; Уоп итир Отох дьоҥҥо Остуол буолла. Саха фольк. Улахан кыыстара, ийэтигэр ис ырытыһа сылдьан, харын итирин биир чохоону толору муста. А. Софронов. Ханнын сыатын (итирин), бүөрүн, быарын, сиһин үөһүн, сүрэҕин …… быһан ылан, эмиэ курумҥа анаан ууруллар. Я. Семенов
◊ Итир былыт көр былыт
Илиҥҥи саҕахха итир былыт кытара кыыспыт. Н. Якутскай
Алаарап иттэннэри түһэн, төһө да киэһэрдэр, бэс ыйынааҕы сыпсырдык халлааҥҥа итир былыттар ибигирэһэллэрин одуулуу сытар. Л. Попов
Итир былыт онон-манан тунааран көстөр. А. Сыромятникова. Тэҥн. чоҕочу
ср. тоф. едер 'жировая рубашка поверх желудка рогатого скота'