кииллий диэнтэн дьаһ
туһ. Киһи этин-хаанын физкультура уонна успуордунан дьарыктаныы эмиэ кииллитэллэр. «ХС»

туохт. Үлэҕэ бус-хат, эрилин, кииллий, хатарҕаа. ☉ Закалиться, физически окрепнуть
Макар уола хара үлэҕэ сылдьан хаҕыһыйан баран, аһаан-сиэн кимиритэрин астына көрөр. Н. Лугинов

дьүһ. туохт. Сэгэччи туттан чэпчэкитик сүүр, сиэл. ☉ Бежать, рысить легко и грациозно
Ойоору тэкэйбит, Сүүрээри чэрэйбит, Мөтөйбүт быһыылаах, Кииллийбит быччыҥнаах …… Уолаттар ойоллор, Мээчиги охсоллор. С. Васильев
[Кулунчук] таһырдьа сырдыгыттан, ырааһыттан, киэҥиттэн үөрбүттүү кистээн дьырылатта уонна үс мастаах сүллүгэс бүтэйи кыйа сиэлэн тэкэйдэ. В. Иванов

туохт. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ) сыыйа үөрэнэн, сыстан, кииллий. ☉ Привыкнуть, адаптироваться к нагрузкам
Никодим Егорович: «Бастаан үлэлииригэр киһи эрэ сылайар баҕайыта. Аҕыйах хонугунан үөрэнэн, хатырҕыаҥ», — диэбитэ. Софр. Данилов
Үлэҕэ хатырҕаабыт дьон, өссө тэнийэн, чараас мууһу иэдьэгэй курдук ибилитэ кэйэн, үтүмэҕи сүүрдэр ойбону көрүөх бэтэрээ өттүнэ аллараллар. Сэмээр Баһылай
Быйыл уолаттар өссө уйуһуйан, хатырҕаан, күн ахсын ырыахтааҕар аһара эбиллэн, тэптэн иһэллэрэ убайдарын Иннокентийы дьулатта. «ХС»

көннөрү кииллийии (сөптөөх температураҕа матырыйаал бириэмэ ааста£ын аайы улам бөҕергөөн уонна кытаатан иһиитэ.)

итииттэн кииллийии (үрдук температура усулуобуйатыгар матырыйаал улам кытаатан уонна бөҕөргөөн иһиитэ.)

туохт. Тыаһы үчүгэйдик истэр, сытыы буол (кулгааҕы этэргэ). ☉ Становиться острым, чутким (о слухе)
Ыллам ыччат дьоннорум, Ыһыыбитии оҕолорум, Кулгаахтаргыт чуордуйдун, Хараххыт кыраҕытыйдын! С. Зверев
«Кулгааххыт чуордуйдун, хараххыт кыраҕытыйдын», — диэн алгыы хаалла. Ф. Постников
△ Улаханнык, дуораччы иһиллэр, хатан буол (куолаһы этэргэ). ☉ Становиться звонким, ясным (о голосе). Ыллыыр ырыам, эн чуордуй!
△ Киил буол, кииллий (маһы этэргэ). ☉ Становиться хрупким, ломким (о дереве)
Биһиги эргэрэн чуордуйа хараарбыт суон бэйэлээх тиит бэрэбинэлэртэн тутуллубут хараара дьиппиэрбит дьиэ күүлэтигэр олоробут. Софр. Данилов

туохт. Төлөһүйэ улаат, бөдөҥ төрөлкөй көрүҥнэн (киһисүөһү туһунан). ☉ Становиться крупнее, упитаннее, прибавлять в весе, окрепнуть
Эгэй-угуй эрэ дуу! Дьэһиэй эбэ хотун Дьирбии-курбуу тыатыгар Элэйбэккэ эмньигирбит Икки саастаах Искэл үүс Эҥкилэ суох түүтэ Чүөччэрдээх төбөлөөх. С. Зверев
Сотору ынахтарбыт улам өрүттэн, ыанньыйан кэллилэр. Оттон төрүөх биллэ-көстө төлөһүйэн, эмньигирэн истэ. И. Данилов
Саина үлэтигэр тахсыбыта уонна сотору чэгиэннирэн хаалла. Амньыраабыт бэйэтэ кииллийдэ, эмньигирдэ. И. Данилов

даҕ.
1. Чэгиэнин, кытаанаҕын ыһыктыбатах, эмэҕирбэтэх, бэрдийбэтэх. ☉ Не утративший свежести, крепости, здоровый (напр., о дереве)
Чиргэл хаптаһын тостубут хатан тыаһа «чачыгыр» гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Дорооболоһордуу чиргэл тииттэр Лабааларын ууммуттар. Д. Васильева
Кисээр оҕонньор чэйдээн бүтэн, чиргэл хатыҥтан туос саралаан кэллэ. В. Миронов
2. Эт-хаан өттүнэн чэгиэн, тэтиэнэх. ☉ Физически крепкий, сильный, здоровый
Сэттэ уонун туоллар даҕаны, буурҕаҕа-тыалга мускуллан, кииллийэн хаалбыт, кырдьаҕас тиит курдук чиргэл оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Хаһан эрэ мин даҕаны Чиргэл сүүрбэ саастааҕым. С. Данилов
Бэрт киил, чиргэл киһи буолан, бачча сааһыгар диэри тэп курдук сылдьар. «ХС»
ср. монг. чилгэр ‘стройный, хорошо сложенный’

кииллийии (бириэмэ аастаҕын аайы матырыйаал уратыта уларыйыыта — бөҕөргөөһүнэ, кытаатыыта, ону сэргэ үлтүрүйүмтүө, тостумтуо эннн буолуута. К. температураттан уонна бириэмэттэн улахан тутаахтаах.)