аат. Кими эмэ утары тыҥааһыннаахтык охсуһуу. ☉ Напряженная схватка, сражение с кем-л.
Күнүтүүнү билбэккэ Күөдүллэһии, киирсиһии …… Хас да күн устатыгар Хабырынна бу манна. И. Эртюков
Окуопаларга хаалбыт ньиэмэстэри кытары ыстыыгынан киирсиһии саҕаламмыта. И. Сосин
◊ Илиинэн киирсиһии — кими эмэ кытта биир-бииргэ охсуһуу. ☉ Рукопашный бой. [Сэриигэ] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. «Кэскил»

киирсис диэнтэн тиэт
көрүҥ. Ийэ киэли дайды Имэҥнээх кэскилигэр Киирсиспэхтээн хаалыахха. Өксөкүлээх Өлөксөй

киирсис диэнтэн дьаһ
туһ. Үөрэх, сайдыы бөҕөнү баһылаабыт оҕуруктаах өйдөөхтөр, хата бэйэ-бэйэбитин киксэрэннэр, утарыта киирсиһиннэриэхтэрэ. Н. Лугинов

аат., кэпс. Охсуһуу, илиинэн киирсиһии. ☉ Драка, потасовка
Хабараан хадьыктаһыы, улахан охсуһуу, сойон биэрбэт сотуһуу буолла. Д. Апросимов
Быһыта бэрсиһии, хайыта сотуһуу, Быары, сүрэҕи бысыһыы үгэнэ. И. Эртюков
Солуута суохтан сылтаһан, сотуһуу да туруо. А. Барто (тылб.)

туохт. Кими, тугу эмэ кытта киирсис, охсус. ☉ Бороться, драться с кем-л.
Куустуспутунан кур гына түстүлэр …… Кулан дьэллик майгыланан Кумахтаспытынан бардылар. П. Ойуунускай
Тус-туспа бөлөх бандьыыттар... арыт, бэйэлэрэ кыргыһан кумахтаһан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Катя хайа да уол оҕоттон хаалсыбакка, дьулайбакка, …… охторон кумахтаһа …… сылдьар буолара. ЕА НТ

кыҥыр-хаҥыр саҥарсыс — тыл-тылга киирсиспэккэ кими эмэ кытта хоһохтоохтук кэпсэт. ☉ Вести с кем-л. неприятный, обидный разговор, негромко скандалить, ссориться
Мүчүк урут Натальялыын кыҥырхаҥыр саҥарсыбытын сыыйа мүлүрүттэ, кэлин сыһыанын лаппа тупсарда. Р. Баҕатаайыскай
Кыра оҕо эрдэхпитинэ, санаабытын тылбыт уһугуттан өйдөһөн, бииргэ сылдьыбыппыт. Ол бэйэбит бүгүн кыҥыр-хаҥыр саҥарсан, кынчыатаһа көрсөн араҕыстыбыт. «ХС». Тэҥн. кыҥ-хаҥ II

аат., к эп с.
1. Ула хан ара ллааннаах, содуллаах киирсиһии. ☉ Беда, событие с тяжёлыми последствиями
[Сипсики] бу улуу охсуһуу молуонугар тыыннаах хаалар дьолуттан үөрэн, бэйэтэ бэйэтигэр ымайда. Л. Попов. Куралай Кустук сэниэтэ эстэн, силгэтэ ууллан, охсуһуу молуона оргуйанолустаан турдаҕына, арыый дубук аһаран, …… уҥа саннын харыс кэриҥинэн бы һа сотуталаан ааста. Д. Апросимов
[Х о т о й ] өрө көтө сатыыр, балыга мөхсөн уу диэки соһор, чыпчылыйыах икки ардыгар манна улахан молуон буолар. И. Федосеев
Өлүүлээх молуоҥҥа с ы лдьан өйдүүрбүт дойдубутун. «ХС»
2. Сүүрүүлээх-көтүүлээх, түбүктээх дьыала; оннук дьыаланы оҥорон түбүгүрүү. ☉ Весьма хлопотное, суетное дело; занятие таким делом
Сопхуостары эһэрэспэт молуонугар үтүрүйтэрэн, быйыл биһиги оройуоммут 1866 сүөһүнү сүтэрдэ. «Сахаада»

1. тардыалаа диэнтэн холб. туһ. Бааска сүгэтин төттөрү кыайан ылбакка тардыалаһан ньохоохтоото. Н. Павлов
   Сотору ким эрэ тордох аанын тардыалаһар. И. Данилов
2. көсп., кэпс. Эгил-тэгил күүстээх-уохтаах буолан, тэҥҥэ киирсис, барсымахтас (күрэс былдьаһыытыгар). ☉ Тягаться, состязаться с кем-л., имея равные силы, иметь с кем-чем-л. равные шансы на успех
   Кинилэр [Уус-алданнар сүүрүк аттара] өрөспүүбүлүкэҕэ киирэн бастыҥ сүүрүктэрдиин тардыалаһар буолаллара. «Кыым»
   Кэлиҥҥи сайыннарга Сэмэнньэй салайар …… сибэниэтэ оройуоҥҥа бастаан, өрөспүүбүлүкэҕэ даҕаны добуочча тардыалаһан, массыына, матасыыкыл пуондаларын ылыталаабыт. П. Аввакумов
   Кини маастардары кытта тэҥҥэ тардыалаһара, улахан көбүөргэ тустубут элбэх уопуттааҕа. ПАК СБМ

сов. 1. кого-что (взять, получить) ыл, тут; принять пакет бакыаты тут; 2. кого (включить в состав) ыл; принять на работу үлэҕэ ыл; 3. кого (для беседы, переговоров) приёмнаа, сырытыннар, киллэрэ сырыт; принять делегацию делегацияны сырытыннар; 4. кого (больного) приёмнаа, кер; 5. что (утвердить) ылын; принять резолюцию уураахта ылын; 6. что (воспринять) ыл, ылын; принять к сведению сведениеҕэ ыл; принять чей-л. совет кия эмэ сүбэтин ылын; 7. что (совершить какое-л. действие) ыл, кытын, буол (туохта эмэ оҥор, туох эмэ буол); принять участие кытын; принять меры дьаһалла ыл; 8. что, чего (выпить) ис; принять лекарство эмтэ ис; 9. за кого-что (признать, счесть) оҥоһун, ылын, дии санаа; принять что-л. за правило тугу эмэ быраабыла оҥоһун; принять за знакомого билэр киһим дии санаа; 10. что (прослушать, записать) ыл, тут; принять сигнал сигналла ыл; принять телеграмму телеграммата ыл; 11. кого (при родах) көтөх, төрөт; # принять бой охсуһууга киирсис, сэриилэс; принять в штыки муоскар түһэр (өһүөмньүлээ, утарылас).

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»