несов. что килэрит, килбэт; лощить воском буосканан килбэт; лощить бумагу кумааҕыны килэрит.

сов., отполировывать несов. что килбэччи аал, килбэт; отполировать мебель миэбэли килбэт.

сов. и несов. что 1. (посуду) лаахтаа; 2. (бумагу) килбэт; 3. (торт и т. п.) глазурдаа.

сыһ. Богдьойон, үллэн тахсар курдук (көҕүс туһунан этэргэ). ☉ Так, чтобы выгнулась (о спине)
Бүгүн ыта кыыһырбыт Бүгдүччү туттубут, Аһыытын килбэтэн Ардьыгыныы түстэ. Т. Сметанин

көр ырдьыгынаа
Саҥаран-иҥэрэн киирбитэ хайдах эрэ арҕахтаах эһэ, субу ыстанан тураары, ардьыгынаан эрэрин өйдөтөрө. Н. Заболоцкай
Эһэ өлөр өстөөх «маһын» [сааны] көрөөт, ардьыгынаабытынан ойон турда. Р. Кулаковскай. Бүгүн кыыһырбыт Бүгдүччү туттубут, Аһыытын килбэтэн Ардьыгыныы түстэ: «Ар, ар, ар!» Т. Сметанин

аалар станок (дэтээл ньуурун алмаас эбэтэр корунд булкаастаах диискэ бурууһунан аалан нарылыыр, килбэтэр станок.)

аалан килбэтии (соҕотуошса ньуурун аалар инструменынан ыраастык кылаакайдыыр үлэ. К. үксүн аналлаах станогунан оҥоһуллар.)

туохт.
1. Кириэстээх гын, кириэс ас. ☉ Наделять крестом, ставить крест
Соппуоскалаах кыһыл көмүс кириэстээн, …… Күтүөт сэргэ олортулар. С. Зверев
Кириэстээн килбэтиэн кэрэйэн, …… Уһуктаах остуолба туруорбут. Күннүк Уурастыырап
2. Кимиэхэ, туохха эмэ кириэс ойуулаан, анньан, харысхал бэлиэтин туруор. ☉ Изобразить, ставить знак оберега в виде креста. Эбэтэ саҥа кэлбит сиэнин сүүһүн күлүнэн кириэстээтэ
△ Кириэс ойуулаа. ☉ Изобразить крест. Оҕо дьиэ уруһуйдаан баран, ааныгар кириэстээтэ
3. истор. Окко кириэс туруор, ас (от былдьаммытын, оттообут киһи туһанара бобуллубутун бэлиэтэ; былыр баайдар иэстэрин суотугар дьадаҥылар отторун итинник тутан ылаллара). ☉ Ставить на стог сена знак в виде креста, свидетельствующий о том, что сено забирается у хозяина в пользу другого в счет долга
От миэнэ, ону бэлиэтээн Сибилигин кириэстээтим. Эллэй

аат. Дьэҥкир дьүһүннээх, киһи бэлэһин уотунан салаан киирэр аһыы амтаннаах убаҕас (сэлиэһинэйтэн, хортуоппуйтан уо. д. а. элбэх крахмаллаах, саахардаах бородуукталартан оҥоһуллар). ☉ Спирт
Эн, кырдьык, бэрээдэк киһигин: Испиири, арыгыны испэккин, Табахтыыр идэни билбэккин, Биэчэрдиир мэниги сирэҕин. П. Тобуруокап
Доропуун оҕонньор испиири уулаан, остуол үрдүгэр килбэтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Луохтуур аргыый аҕай испиирдээх баатанан ыраастык соппута. И. Федосеев
◊ Тыыннаах испиир - ууламматах чыыстай испиир. ☉ Чистый (неразбавленный) питьевой спирт
Бандьыыттар аһаары отууну тула мусталлар, хас да иһит тыыннаах испиири аҕалаллар. Н. Якутскай
[Толль] илиҥҥи норуоттар үгэстэринэн, ытыһыгар тыыннаах испиири кутан баран били көрбүт сирин диэки туһаайан ыһыахтаата. П. Филиппов
Хаһан эмэ, биллэн турар, тоҥноҕуна-хаттаҕына, тыыннаах испиири да кэтэрдэр буолара да, аһыы ууга баҕас сааһыгар ылларбатаҕа. В. Гаврильева

I
аат. Муҥханы ууга түһэрэргэ эбэтэр ууттан таһаарарга аналлаах киэҥник алларыллыбыт ойбон. ☉ Большая прорубь для подлёдного рыболовства с использованием невода
Нырыыһыттар чардаат диэки үмүрүччү сэлэлээн, чугаһаан эрэллэр. И. Гоголев
Муҥха тахсара чугаһаан, дьон чардаат тула үмүөрүстүлэр. П. Степанов
◊ Тахсыы чардаат — муҥханы ууттан таһаарарга аналлаах түөрт муннук эбэтэр кэлтэгэй төгүрүк быһыылаах улахан ойбон. ☉ Большая четырёхугольная или полукруглая прорубь для вытягивания невода. Уолаттар тахсыы чардааты аллардылар. Түһүү чардаат — муҥханы ууга түһэрэргэ аналлаах төгүрүк быһыылаах улахан ойбон. ☉ Большая круглая прорубь, в которую опускают невод
Уу холоонунан түһүү чардаат алларыллар. Хомус Уйбаан
II
аат., эргэр. Былыргы саха эргиирэ: ампаарын кырыыһатыгар ат төбөтө оҥоһуллубут (ардыгар ол иннигэр сэргэлээх), үүт күрүөнэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. ☉ Старинное якутское чардатное захоронение: надмогильный сруб с коньком на крыше, с изгородью из жердей, укреплённых в отверстиях столбов (редко — с коновязью перед коньком)
Кыһыл талаҕы эриэннии кыстан баран, чардааты миинэн олорон ааттас! И. Гоголев
Дүлүҥ аҥаардыыларынан суоран оҥоһуллубут чардаат халыҥ эркиннэрэ, көннөрү ньахчайан баран, туох да буолбатах этилэр. Далан
Мутугунан быраҕар Муҥур үйэ муҥкугар Бу кириэстэр, бу чардааттар Туоһу курдук тураллар. М. Ефимов
Дьиҥ сиппит-хоппут үлэнэн чардааттаах киһи уҥуоҕа буолар. АЭ ӨӨКХ
♦ Чардаата сырдаабыт — суох буолбут, өлбүт. ☉ Умирать, погибать (букв. крест над ним блестит, памятник ему белеет)
Чардаатын сандаарт — уҥуоҕун тут 1 диэн курдук (көр тут I). [Абааһы — айыы бухатыырыгар:] Кириэспин килбэт, уҥуохпун тупсара тут, чардааппын сандаарт! ПЭК ОНЛЯ II
Кимэ чардаатын сандаардыай? П. Ойуунускай
ср. эвенк. чарда ‘могила’, ср.-тур. чардак ‘открытый балкон, поддерживаемый четырьмя столбами’