сыһ., кэпс. Оттомо суохтук, халы-мааргытык хамсанан. ☉ Делая несуразные суетливые движения
Чочумча саарбахтаабыттыы салыкыс-иликис гынан баһын булкуйбахтаат сапсыйан кэбистэ уонна сорунуулаахтык киллиргэччи кэстэрэн тиийэн кэллэ. Тумарча

кэй I, II диэнтэн төхт
көрүҥ. [Ыт] куулу үрэйэн муннунан кэйиэлээтэ. И. Никифоров
Хаана чэчэгэйигэр киллиргэччи кэйиэлиир, сирэ ирим-дьирим буолуталыыр. Н. Заболоцкай
Икки саллаат илиититтэн кэдэрги ылаллар, сорохтор ыстыыгынан кэйиэллииллэр. Күндэ
Тыында түүнүн сүүс уоттар Дьөлүтэ кэйиэлииллэр. А БАМ
Эрэнэ, кэтэһэ олорбут оҕолор имнэрэ кэйиэлээн итий-итий гынна. «ХС»

туохт.
1. Оргууй, налыччы хамсаан көһүн (хол., оргуй, уһун). ☉ Находиться в размеренном движении, приходить в такое движение (напр., о реке в полноводье или густой, вязкой жидкости, наполняющей сосуд)
Күөс оргуйан дылгыһыйар. Арай Өлүөнэ [өрүс] утуйбат - арыт намыыннык дылгыһыйар, арыт киллиргэччи охсуоланар. А. Бэрияк
2. көсп. Бытааннык, устан эрэр курдук хаамп (суон дьахтар туһунан). ☉ Ходить медленной, плавной походкой (о полной женщине). Дьахтар хоско дылгыһыйан киирдэ. Тэҥн. дылҕаһый

I
бахсый диэнтэн хамс
көстүү. Сыарҕалар тастарыгар кулахачыйа сылдьар Тумара Киргиэлэй аттыгар бахсырыйан тиийдэ. Болот Боотур
II
туохт.
1. Иҥсэлээхтик, тыастаахтык уобалаа; омурдуталаа. ☉ Есть с жадностью, громко чавкая, захлебываясь
Лөгөнтөй аһаан бахсырыйа олорор уолун Баҕыстайы сэмэлээтэ. Р. Кулаковскай
Эһэ тоҕо-хоро сиэн бахсырыйа испитэ, айаҕын тыаһа ньамыгырас буолбута. Суорун Омоллоон
Миини тэриэлкэтиттэн чэй курдук киллиргэччи иһэрэ, ол аһаан-сиэн бахсырыйа олороро көрүөххэ дьулаан этэ. И. Гоголев
2. Тыастаахтык, хаһыҥыраан эрэр курдук муннугунан тыын. ☉ Судорожно, шумно втягивать воздух носом (напр., всхлипывая)
Кэннилэригэр сытырҕаан бахсырыйар мурун тыаһа иһиллибитэ. Р. Кулаковскай
Эмээхсин бүтүн бэйэтэ көбүөхтээн ытаан бахсырыйан барда. М. Доҕордуурап
Графиня ытаан бахсырыйбытынан кыыһын түөһүгэр бүк түспүтэ. Л. Толстой (тылб.)

I
да
II
ситим т.
1. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга -тар формалаах болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению, примыкая к глаголу в форме условного наклонения на -тар (хоть, хотя)
Турахин, тыла булдьуруйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Ыксаатарбыт даҕаны, аһыыр кэм буолла буолбат дуо? С. Ефремов
Санаарҕаатар даҕаны, баран иһэр. Н. Габышев
2. Болдьох-төннүктүүр суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условно-уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, хоть и)
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиэхэ оттуур ходуһа санаатынан баар буолан кэлиэ суоҕа. М. Доҕордуурап
[Оҕолор] биирдэрэ биирдэригэр баран биэс-алта хонон хааллаҕына даҕаны, дьонноро мөхпөт этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, бандьыыттар биһигиттэн туохпутун былдьаан-талаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). [Дуолан Хара:] Мин эйигин күн аайы харахпынан Кымыс курдук киллиргэччи Ыймахтыыбын даҕаны, Хараҕым утаҕа хана илик. И. Гоголев
Лаампалары эҥиннэри барытын эргийдэ даҕаны, биллибэт. Эрилик Эристиин
Сайын аайы булуус туһунан айдаарабыт даҕаны, тылбыт таах хаалар. «ХС»
4. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи аҕалан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения при перечислении (и)
Кини миигиттэн кыра даҕаны, мөлтөх даҕаны. Амма Аччыгыйа
Биир саас Манчаары ийэтэ аһыырынан даҕаны, отунан даҕаны олох быстан хаалбыт. МНН

туохт.
1. Утаххын түргэнник ханнараары, убаҕаһы толору омурда-омурда киллиргэччи ис. ☉ Жадно пить большими глотками (обычно для утоления жажды)
Миискэҕэ кутуллубут сылаас чэйи Хабырыыс, харбаан ылаат, түгэҕэр диэри ыймахтаан киллиргэттэ, дьэ хараҕа сырдаата. И. Гоголев
Утаттаххына өрүс сырдык сөрүүн уутуттан көҥүл ыймахтаан ылаҕын. Л. Попов
Уохтаах кымыс утаҕы Ыймахтааммын ханнарбын, Уоттаах төлөн тыллары Ыллыыр-туойар буолларбын. А. Абаҕыыныскай
Былыр быырпаҕы ыал аайы туруоран, киирэ-тахса ыймахтыы сылдьаллара. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Өрө эҕирийэн ыла-ыла ыраас салгынынан түөһүҥ муҥунан тыын. ☉ Глотать воздух широко раскрытым ртом, большими вдохами
Тымныы салгыны ыймахтыы тыыммыттарыгар, эрчимнээхтик хамнаммыттарыгар, улугурбуттара-утуктаабыттара сайҕанан хаалла. Амма Аччыгыйа
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэйи ыймахтыыр курдук тыынабын. Н. Якутскай
О, үчүгэйин ньии, …… тымныы салгыны кыллырҕаччы ыймахтыыр. ФЕВ УТУ
3. көсп. Туох эмэ кэрэни күндүтүк саныыры эккинэн-хааҥҥынан, дууһаҕынан сайа охсон ыл, бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Жадно впитывать в себя что-л. прекрасное, дивное
Онно мин буруйум тугуй? Ол олох кэрэтигэр умсаахтаабытым, эдэр буолуу дьолун ыймахтаабытым дуо? Н. Лугинов
Күнү, күлүмү ыймахтыы Хатыҥ тумулга төннүөҕүм. Үөрбүччэ, үөһэ тыыммахтыы, Өндөл халлааны көрүөҕүм. С. Данилов
Бу үс атахтаах үтүө чороону Үрдүктүк көтөҕөн олороммун, Хайдах эрэ дьол көмүс утаҕын Ыймахтыыр курдук саныыбын. И. Алексеев