гл
анньыалыыр; кэйиэлиир

сыһ. Сытыытык, ыарыылаахтык (хол., ыгылыннахха төбө ыалдьарын туһунан). ☉ Остро, сильно, больно (напр., о головной боли при напряжении)
Кэһиэхтээхтик сөтөллөн хахсыйда, ол аайы икки чабырҕайа бычырҕаччы кэйиэлээтэ. «ХС»

сыһ. Кыйардыы, үмүрүтэ тыытардыы. ☉ Так, чтобы ныло, подергивалось; сжималось
Куйахата күүрэн дырдырҕаччы кэйиэлээтэ. П. Ойуунускай
Мииккэ уллуҥаҕын хараҕыттан куйахатыгар диэри хаана дырдырҕаччы кэйдэ, сүрэҕэ күүскэ тэптэ. И. Никифоров

туохт., кэпс. Улахан сымнаҕас истэн. ☉ Быть пузатым, иметь большой мягкий живот
Кудаллыбыт истээх Кугас борооскуну …… Тутан мииниэх санаа Туорах уолу тобулута кэйиэлээтэ. Болот Боотур

аат. Иккилээх-үстээх биэ. ☉ Молодая кобылица (двух-трех лет)
Мин ол эрэ ыһыахха кытыт биэ үүтүттэн оҥоһуллубут …… кырылыы кыынньа сылдьар кымыһы испитим. С. Васильев
Сорох кытыттар төрөппүт оҕолоруттан куттанан куота сылдьар буолааччылар. ҮБНьТ
Үөскүүртөрүүр кыһалҕатын Билэ илик кытыттар Мууһурбатах күөх кэнчээрини Муннуларынан кэйиэлииллэр. «ХС»

сыһ. Ньиллиргэс тыастаахтык. ☉ Издавая размеренный шлёпающий звук (глухой или гулкий)
Муора уордаах долгуннара кытылы ньиллиргэччи сырбаталаан, куугунуу-харылыы сытар. П. Аввакумов
Кытаанах дьэҥкир муустар бэйэ-бэйэлэрин кытта ньиллиргэччи үтүрүһэллэр. «Чолбон»
△ Олус түргэнник уонна күүскэ (хол., кэйиэлээ, тэбиэлээ — сүрэх туһунан). ☉ Быстро, сильно (напр., стучать, биться — о сердце)
Дьөгүөссэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр ньиллиргэччи тэптэ. М. Доҕордуурап
Кини хаһыытыттан чэчэгэйдэрэ ньиллиргэччи кэйдилэр. С. Курилов (тылб.)

аат. Тугу эмэ ытыттаран ыларга аналлаах иэччэҕинэн холбоммут, атахтардаах тимир туттар сэп. ☉ Щипцы. Оһох сыпсыыта. Саахар сыпсыыта
□ Кинилэргэ сыпсыы, күлүүкэ, хомуос, таас наада, ону барытын мин эһиэхэ булан биэриэхтээхпин дуо? С. Ефремов
Кини, сыпсыыны эһэ тардан ылан, имик-самык умайа турбут хардаҕастары салҕалаабыт илиитинэн сыыһа-халты тыастаахтык кэйиэлээтэ. И. Никифоров

даҕ., кэпс. Хаппыт-куурбут, хачаайы, ньыраайы көрүҥнээх. ☉ Засохший, высыхающий, чахлый, хилый (о растительности)
Харахпар хахыр тииттэр лабаалара адаарыс гына түстүлэр, тулабар тубар тыа туран кэбистэ... П. Тобуруокап
Харыйа мастар, Хаппыт хахыр курдук, Хара мутуктарынан Кэннилэригэр турар бэстэри Кэйиэлээн кирдиргэттилэр. С. Васильев

I несов. разг. 1. чем во что ас, анньыалаа, кэйиэлээ; тыкать палкой в землю ма- һынан сири анньыалаа; 2. что во что (втыкать, вонзать) ас, анньыалаа; тыкать колья в землю енргэ тоһоҕолордо ас; 3. что во что (совать) үн^чүлүт, үҥүлүй; поросёнок тычет нос в корыто боросуонак хоруудаҕа үҥүлүйэр; 4. чем (показывать на кого-что-л.) ыйан көрдөр; тыкать пальцем на кого-л. кими эмэ тарбаххынан ыйан көрдөр; # тыкать в нос кому--либо сирэйгэ-харахха ас.

аат.
1. Бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс икки ардынааҕы миэстэтэ (сорох кыылларга, хол., сылгыга — хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын икки ардыгар диэри). ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбиэлиир, хаана икки чабырҕайын кэйиэлиир. Н. Якутскай
[Өлөксөй оҕонньор] чабырҕайа кэйиэлээн икки кулгааҕа куугунуурга дылы. П. Аввакумов
Сэниэтэ суоҕунан сөтөллүбүтүгэр чабырҕайын тымырдара күүрэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. Ханнык эмэ үрдэл (хайа, мыраан) үрүт кырыыта. ☉ Вершина какой-л. возвышенности (горы, холма)
Таас чабырҕайыгар тахсан көрбүтэ, абаҕата да көстүбэт, атамаан кыыһа да биллибэт. Саха фольк. [Бурхалей] хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Очуос хайа чабырҕайыттан тойон кыыл …… төһөөхтөөн тахсан, оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку
3. көсп. Эмпэрэ сыыр кырыыта (өрүс үрдүнэн). ☉ Край обрыва (над рекой)
Эрдэрим быыһыгар, эмпэрэ кытыл чабырҕайыгар тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым. Софр. Данилов
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан кырыйа хаһыллыбыттар. ЕВФ УуДК
ср. тув. чулчургай, бур. сабиргай, монг. чамархай ‘висок’