суурай диэнтэн хай
аата. Суурайыылар уонна тыалырҕааһын …… үрдүктэн үрдүк хайалары нэһиилэ биллэр томтордорго кубулуталлар. ЭМ КТК
Кимберлит туруупкатыгар баар колонковай эрэһэ уу суурайыылаах үлэлиир. ДФС КК
Руданы суурайыы урут амальгамациялааһын ньыматынан ыытыллар эбит. «Кыым»

туохт. Аллараа өттүнэн улам синньээн бар, уһуктан. ☉ Постепенно сужаться к концу, заостряться, приобретая форму конуса
Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Сирэйэ уҥуох-тирии төрөөн, ньолойон, суптуйан, дьэ, сирэй. Софр. Данилов
Кимберлит, дириҥээтэҕин аайы суптуйан, аллараа диэки түһэ турбут. И. Данилов
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II. Кутуруккут суптуйдун, баскыт саллайдын, барбыт эрэ суолгут көһүннүн, киирбит суолгут көстүбэтин, нохолоор! Саха фольк.
ср. кирг. шуштуй ‘иметь вид клина или чего-л. остроконечного’, монг. шувтайх ‘сужаться книзу и расширяться кверху’

1. аат., эргэр.
2. Улахан мас хамыйах (кымыһы арыылыырга тутлар). ☉ Большой деревянный ковш (для помешивания кумыса)
   Сириэдийэр чэчирдэр, Сэттэ сиргэ анньыллыҥ, Сиэлэ сиргэ нуоҕаллар Симиир иһит, сэргэстэс, Кэрэниистээх бадьаалаах Кэриэн айах, кэккэлэс. Л. Попов
3. тех. Техника күүһүнэн үлэлиир улахан хомуос. ☉ Большой ковш (приводимый в движение при помощи технических средств)
   Көрүөх бэтэрээ өттүгэр кимберлит боруодата кутуллубут бадьаата күөрэйэн тахсар. «Кыым»
   Чопин рубильнигы өрө анньарын кытта, бадьаа вагонетка үрдүгэр кэлэн тохтуур. ДФС КК
   Сотору халыҥ ылтаһынтан иһэрдиллибит улахан тимир уһаат саҕа бадьаа үөһэ күөрэс гынна. Т. Халыев
4. даҕ. суолт. Адаархай, адаарыйбыт. ☉ Торчащий (в разные стороны), ветвистый
   Үөһэ мыраан диэки салаллабыт. Бадьаа салаалаах бэлиэ хатыҥынан сирдэтэбит. «Кыым»
   [Абааһы кыыһа] самаҕын туорайыттан супту үүнэн түспүт ыастаах бэрдьигэс саҕа муус бадьаа атахтаах. ПЭК ОНЛЯ III
   ср. тюрк. бадия, бадья, бадьян ‘миска, деревянная чаша’

аат. Бу (чугастааҕы, инники) өттө. ☉ Эта (ближайшая, передняя) сторона
Хайа бэтэрээ өттүнэн хаптаҕай, үрэх уута түһэр аппалаах. Н. Неустроев
Дэриэбинэ бэтэрээ өттүн диэки тумул үрдүгэр баар икки нууччалыы ампаар дьиэлэри тэйиччинэн биһилэх курдук иилэн ылан баран, ытыалыы сытар дьон көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
Тумул бэтэрээ өттүгэр бачыгыраспыт хойуу дулҕалаах, кыра-кыра уу аһаҕастардаах намыһах хотоол харааран сытара. Н. Заболоцкай
♦ <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ Очень быстро, в мгновение ока
Орто Аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр, алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Саха фольк. Муустар ыпсыһа түстүлэр, кэтэспиттии, бэйэбэйэлэриттэн тирэнэн, хабырыстылар, буолунуо суох айылаахтык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр тохтоон чугуйа түһэн ыллылар. П. Филиппов
Кэтириис суругу ылаат, бэҕэһээҥҥи дьиктиргээбитин өйдүү биэрэн чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр араас ынырык санааны төбөтүгэр оҕустаран ылла. НС ОК
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр көр <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). [Кыырт] көрүөх бэтэрээ өттүгэр, кус үрдүгэр баар буолла да, тыас тыаһа «тас» гына түһэрин кытта, кус бураллыбытынан сиргэ «тис» гына түстэ. Суорун Омоллоон
Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал секциятыгар Одьулуун ыччатын …… барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр кимберлит боруодата кутуллубут бадьаата күөрэйэн тахсар. ДФС КК
Эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр көр эҕирий. [Чыычаах] Тыйыс-хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран эҕирийиэх Бэтэрээ өттүгэр Элэс гынан Мүччү түһэн көппүтэ. Суорун Омоллоон
Атыттан мүччү ойон түстэ. Атын туора сиэтэн таһааран, [көнтөһүн] талах мутуга ииллэ. Тохтоон тыас иһиллээтэ. Ити барыта этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр буолла. М. Доҕордуурап
Этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр) көр эт. Биэс киһи этиэх бэтэрээ өттүнэ тоҕус атахтаах араҥас оҕустулар. Саха фольк. Чэбдик уостарын ньимиччи туттан, килбиктик мичээрдээбитинэн ааһа турда. Ити барыта сүрдээх сымсатык, нарыннык, этиэх бэтэрээ өттүгэр дөбөҥнүк буолла. Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Тугу эмэ үрдүттэн эбэтэр таһыттан оҥхоччу баһан, тарыйан эбэтэр көөрөтөн иһигэр дириҥээн киирэн ис, түс. ☉ Копать, рыть, выгребать (землю, снег, копну, яму), добывать что-л. Ыттар хаары хаһан халаачыктыы эриллэ сыталлар. Н. Габышев
1200 миэтэрэ дириҥнээх сири хаһан көрбүттэр да, кимберлит дириҥээтэҕин аайы суптуйан аллараа диэки түһэ турбут. И. Данилов
Уоту былыр, оҥкучах хаһан баран, онно оттоллор эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ Оннук баһан, көөрөтөн тугу эмэ оҥор эбэтэр тугу эмэ таһаар, хостоо. ☉ Копать, долбить что-л. (напр., землю, дерево), сооружая что-л. Мин былыр эдэр сылдьан ийэбэр үүт умуһаҕа хаспытым, икки миэтэрэ туоралаах, икки миэтэрэ кыайбат үрдүктээх. Суорун Омоллоон
Икки аарыма тиит икки ардыгар суон бэрэбинэлэри оҥо хаһаммын, суорбун ол иһигэр уган, араҥастаан кэбиспитим. И. Федосеев
Ити кэмҥэ мин уһуктаах быһаҕынан былыр сыал ыппыт ампаардарын эркинин хаһаан-хаһан, уон сэттэ доруобунньугу булбутум. М. Чооруоһап
2. Ханна эмэ тугу эмэ кичэйэн көрдөө. ☉ Тщательно искать, обыскивать что-л. Остуолун дьааһыгын хаспыта, Миэхэ снимогы ууммута, Бэйэтэ хостон тахсыбыта. П. Тобуруокап
[Данилович] туумбаны хаһан биир халыҥ паапканы сулбу ойутан таһаарда. М. Доҕордуурап
Хотоҥҥо тахсан долборугун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
△ Туох эмэ иһигэр илиигин уган тугу эмэ көрдөө. ☉ Шарить где-л., искать что-л., засунув руку внутрь чего-л. «Кинээһиҥ сурук ыытта», — диэн баран киһи торбос тириитэ ботуоҥкатын хаһан хачыгыратта уонна оһумуой кумааҕыны ылан биэрдэ. М. Доҕордуурап
Атен тойон Бурхалей сиэбин хаһан көрдө, онтон сототун быатын быһыта тыытан ылла. Эрилик Эристиин. Иниспиэктэр аа-дьуо суумкатын хаста уонна кумааҕы, уруучука ылан суруйардыы бэлэмнэнэн олордо. ЖЕ ТС
3. Хаар анныттан оту табыйан таһаараары хаары хаһый (хол., сылгы, таба туһунан). ☉ Выкапывать, добывать (корм из-под снега копытами — о якутских лошадях, оленях)
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Саха сылгыта кыһыҥҥы халыҥ хаары хаһан аһыыр дьикти дьоҕурдаах. АНП СЭЭ
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
4. көсп., кэпс. Тохтообокко, ааспаккаарахпакка туох эмэ бииргэ эрэ болҕомтоҕун уур, ону эрэ эккирэтис, буулаа. ☉ Не замечая ничего другого, всецело сосредоточиться на чём-л. одном, копать, раскапывать что-л. (напр., какую-л. информацию)
Мунньахха тура-тура миигин сэмэлииллэр. Бука бары киксибит курдук дьэ хаһан аҕай турбаттар дуо? С. Федотов
Кэпсэтии иннигэр иһэр суолларга тохтообокко, барыта ааспыты хастылар. Эрилик Эристиин
[Киирии эксээмэҥҥэ] уон иккис үйэ атахтаата. Муҥар экзаменатор ити үйэни эрэ булан хаһар буоллаҕа үһү. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. хаз, тюрк. казу, газ ‘копать, рыть’
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытан бэлиэтиир тыл, төһө. ☉ Вопросительное местоимение — какое количество, сколько
Хас акка наадыйаҕытый? Н. Якутскай
[Байбал:] Ол хас сыарҕалаах отуй, онтон ордугар тугунан биэрэҕин? А. Сыромятникова
[Варя:] Табаарыс, эһиги холкуоска хас кылаастаах оскуола баарый? С. Ефремов
2. Аат тыл суолталаммыт туохтуурдары кытта туттулуннаҕына «хайааһыны ааҕа, көтүппэккэ» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с глагольными именами передаёт понятие «каждый»
Кинилэр окуопаларыттан тахсан барар хас хардыылара кутталлааҕа. Н. Якутскай
[Хамыыһыйа чилиэттэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
Настя уоракөстө Сэмэнчик хас хамсааһынын барытын одуулаһар. «ХС»
3. Туохтуур эбэтэр аат тыл форматын уонна аайы, ахсын дьөһүөллэри кытта туттулуннаҕына, бу дьөһүөллэр суолталарын күүһүрдэн биэрэр. ☉ В сочетании с глагольной или именной формой и с послелогами аайы или ахсын усиливает значение данных послелогов
Хас көрүстэҕин ахсын арааһы кэпсээн, өйдөтөсүбэлии сатыыра. Р. Кулаковскай
Хас сырыттаҕын аайы быһаҕын көрдүүр да, Тураах Уйбаан биэрбэт. МНН
Ол хас бултаан кэллэҕим аайы ордук үөрэллэрэ [ийэм, аҕам]. Аргыс-1
III
аат эб. Бытархай ахсаан ааттартан барыллааһын ахсаан ааттары үөскэтэр. ☉ В сочетании с количественными числительными образует приблизительные
Икки хас ынах, арааһа, чугаһаабыттар быһыылаах. В. Яковлев
Миигин аргыстаһарга ыҥырар сурук Таняттан өссө да иккитэ хаста кэллэ. Н. Заболоцкай
Дьон бэйэлэрэ сыҥалаан, икки хас киһи тустан көрдөрдө. В. Чиряев
♦ Хастара хаһынан — бары биирдии бэйэлэрэ ахсыыларынан. ☉ Все до единого
Хастара хаһынан акаарылара, тугу да билбэттэрэ сордоммут дьон. Н. Неустроев
[Баһылай:] Хастара хаһынан мин баайбар харахтарын тобулу аалларар буоллахтара, бэл төрөппүт уолум. А. Софронов
[Сырбай:] Туй-сиэ! Бу дьон хастара хаһынан баайсан түһэннэр! Амма Аччыгыйа. Хас уон- на — элбэхтик хатылаан (тугу эмэ гын). ☉ Много раз, многократно (что-л. делать)
Ол курдук, хас уонна түҥнэстэ сыһа-сыһа арҕаа туораата. С. Васильев
Хас уонна итэҕэйбитим буолуой, бу сааспар, хотон механизациятын дьэ баһылыыр буоллубут диэн. В. Яковлев. Хас хардыы аайы — сотору-сотору, чаастатык. ☉ На каждом шагу
Хас хардыы аайы саалаах дьоннор. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум. Хас хардыы аайы булабын Бэйэм суолбун. С. Данилов
[Татыйаас:] Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап. Хас хардыытын ааҕар — кими эмэ саралыы тардаары, хаһан бүдүрүйэрин, алҕаһыырын кэтэс, манас. ☉ Следить за каждым шагом кого-л. с целью разоблачить
Дьэрэмииһэби эккирэтэн, хас хардыытын ааҕа сылдьар үһү. Болот Боотур
ср. др.-тюрк. хач, ханч, тув. каш ‘сколько’