1) бросать, кидать; метать; ыраах бырах = кинуть что-л. далеко; үҥүүнү бырах = спорт, метнуть копьё; 2) перен. бросать, оставлять; кэргэнин бырахпыт он оставил жену; табаххын бырах = бросить курить.

сыһ.
1. Иҥиннэрэ, иҥнэр гына. ☉ Так, чтобы зацепилось (бросать, кинуть что-л.)
Бурхалей хайыһардарын атаҕын төбөтүгэр иилэ анньыталаан, уруккутун курдук аам-саам хааман барда. Эрилик Эристиин
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
2. Ыйанар курдук, ыйанар гына. ☉ Так, чтобы повисло на кем-чем-л. (бросать, кинуть что-л.)
Куйааһа бэрдиттэн ырбаахытын устан күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. И. Гоголев
Туох да бокуойа суох бинсээгин уста биэрээт, дьахтар санныгар иилэ бырахта. Н. Заболоцкай

несов., вскинуть сов. 1. кого-что (кинуть вверх) үөһэ бырах, үөһэ ыл; вскинуть на плечи мешок мөһөөччүккүн санныгар бырах; 2. что (быстро поднять) өрө туг, чолос гыннар; вскинуть ружьё сааны өрө тут; вскинуть голову төбөҕүн чолос гыннар; # вскинуть глаза (или глазами) өрө көрөн кэбис.

сов. 1. (перескочить через что-л.) нөҥүө ыстан, үрдүнэн түс; 2. (распространиться) кос, ой, ойон тиий; огонь перекинулся на соседний дом уот ыаллыы дьиэҕэ ойдо; 3. (быть проложенным для переправь!) быһа туораа, туора быраҕылын; через реку перекинулся мост өрүһү быһа муоста туоруур; 4. чем (кинуть друг другу) быраҕыс, кээһис; перекинуться мячом мээчиктэ быраҕыс.

сыһ. Киэҥник тэниччи тэлгэтэн, тарҕатан. ☉ Россыпью (напр., кинуть что-л.)
Тимир оһох суоһугар бириһиэн лоскуйун тэниччи тардан, онно туоһапка буулдьатын тарҕаччы кутта. В. Миронов
Туорпаны [бааһынаҕа] чараас гына тарҕаччы ыһаллар. ХКА
[Буруонан ыһаарарга] балыгы көҥдөй буочукаҕа тарҕаччы турар гына оҥороҕун. Буруо онно киирэн чабааҕыҥ амтана тупсар. «Кыым»

сов. 1. кого-что (бросить через что-л.) уҥуор бырах, нөҥүө бырах; 2. что (свободным движением расположить на чём-л.) мииннэри бырах, биллэҕэ бырах; перекинуть полотенце через плечо соттору санныгар биллэҕэ быраҕын; 3. что (тело, ноги) нөҥүө бырах; 4. что (кинуть дальше, чем следует) аһара бырах, куоһара бырах; 5. что (устроить переправу) быһа оҥор, туора бырах; перекинуть бревно через речку үрэҕи быһа бэрэбинэтэ туора бырах; 6. кого-что, разг. (перевести куда-л.) бырах, көһөр.

сов. 1. кого-что (кинуть) бырах, кээс; бросить мяч мээчиги бырах; 2. кого-что (направить) бырах, ыыт, киллэр; бросить в бой кыргыһыыга киллэр; 3. кого-что (выбросить) бырах, элит; 4. кого-что (покинуть, оставить) бырах, хааллар; бросить семью дьиэҥ кэргэттэрин бырах; 5. что (прекратить) бырах, уурат; бросить курить табаххын бырах; # бросить взгляд көрө түс, көрөн аһар; бросить тень на чьё-л. имя аатын хараарт; бросить обвинение буруйдаа; бросить жребий сэрэбиэйдэ кээс, сэрэбиэйдэс; его бросило в пот кини көлөһүн алынна, кини тиритиэр диэри ыксаата; бросить якорь дьаакырга тур, тохтоо.

туохт.
1. Туохтары эрэ тэйиччи быраҕыталаа, элитэлээ. ☉ Побросать что-л. как попало; забросать кого-что-л. чем-л.
Кэргэнэ, кыыһырбыт курдук, оҕонньоро кыырар таҥаһын, дүҥүрүн ылан ороҥҥо тамнаабыта. Н. Якутскай
Мардьаҥныырап кууллары көрөн айманна: «Эй, кэл эрэ, маны барытын таһырдьа тамнаа!». Е. Неймохов
Эмискэ байыастар ойон турбуттара итиэннэ тааҥкалары кыранааталарынан тамнаабыттара. И. Федосеев
△ Ыраах кыырат, элит (биир тугу эмэ). ☉ Бросить, кинуть что-л. далеко
Доҕоттоор, бу туох орой мэнигэ, урааҥхай киһитэ маннык хаарыан чаһыны ууга тамнаан барбыт бэйэтэй? Н. Заболоцкай
Киҥнэнэн, тутан турар инструменын тамныыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Талбыккынан охтортоо, быраҕаттаа (тустууга). ☉ Бросать, кидать, швырять кого-л. как угодно (в спортивной борьбе)
Арай мин туста тахсаары бэлэмнэнэ сылдьан, …… сүүрэн тиийбитим …… Цикларунаны [тустуук араспаанньата] биир уол талбыт сиригэр тамныы сылдьар эбит. СМН ТС
Тустуу сиэксийэтигэр кэлбитигэр, тустуунан хаһыс да сылларын дьарыктанар уолаттар кинини ыла-ыла тамнаабыттара. «ЭК»
3. көсп. Сытыытык, күүскэ үрэн өрүтэ ытый, бурҕачыт (тыал туһунан). ☉ Заметать, кружить снег (о сильном ветре)
Тыал тамныыр ньуолах хаары. И. Гоголев
Мууһунан тамнаан кэллэ кыһынхаан. Эллэй
♦ Тыллары тамныыр — мээнэ-мээнэ саҥарар. ☉ Бросаться словами
Ыйааһыннаах тыллары мээнэ тамнаама, Ыйыталаһан, көрдөһөн таах кыынньаама. С. Васильев
Мин кыһыйан кырыылаах тыллары тамнаабытым. «ХС». Харчыны тамныыр — харчыны таах, ахсарбаттык быраҕаттыыр, харчыны харыстаабат. ☉ Небрежно относиться к деньгам, швыряться деньгами
Тутааччылары даача оҥостооччулар эккирэтэ сылдьаллар, «Волга» массыынанан тиэйэллэр, харчыны төһөнү көрдүүргүнэн тамныыллар. В. Протодьяконов. Ыкка тамнаа кэпс. — сөбө суох дии санаа, искэр ылыныма, сир. ☉ Пренебрегать кем-чем-л., отвергать, ни во что не ставить кого-что-л.. Кууруспут аҕыйах ахсааннаах уолаттарын ырытан ыла-ыла ыкка тамныырбыт. Ол иһигэр эйигин эмиэ. «Күрүлгэн»

1. миин I диэнтэн дьаһ. туһ. Уолу оҕуска мииннэр.  Күтүөт кыыһы сиэтэн таһаарбыт, атыгар мииннэрбит, илдьэ барбыт. Саха фольк. Кыыстарын тыыннаах киһи курдук мииннэрэн, икки өттүттэн өйөөн, Арыылаах арҕаа тамаҕын үстэ эргиппиттэр. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тугунан эмэ лаппа, сыыспат курдук, күүскэ сырбат, оҕус. ☉ Нанести чем-л. сильный удар, ударить кого-л. чем-л., хлестнуть, огреть
   Эмээхсинэ, таҥ кычахтаан кэлэн, кыраабылын уунан Тэллээриһи сискэ мииннэрдэ. И. Гоголев
   [ Болот] к э л э н б а б ы г ы р ы ы т ү һ э э т , тайаҕынан, били сэрэйбит курдук, уолу төбөтүн сиигинэн мииннэрдэ. Н. Заболоцкай
   Порни биллэрбэккэ үөмэн кэлэр. Сөрүөстэ түһэн баран Бэрэли кымньыытынан эмискэ мииннэрэр. Пьесалар-1960. Тэҥн. кууһуннар
3. көсп. Улахан кыһалҕаҕа, ыар санааҕа ыллар. ☉ Быть подавленным чем-л. (горем, переживаниями)
   Балыыр муҥар түбэспит сүрэхтэри өрүкүт, Б а т т ыгаска мииннэрбит Үлэ дьонун өрө күүрт. Күннүк Уурастыырап
   Кинилэр, оҕо лорун сүтэрэн, төһөлөөх харах уутун тохтулар, санаа бөҕөҕө мииннэрдилэр. Н. Якутскай. Куралай Кустук …… төрөппүт оҕону көмпүт киһи курдук санааҕа умса мииннэрэн үлэтигэр сукуҥнаата. Д. Апросимов
4. көсп. Туох ха эмэ мэ ҥэһ иннэрэн эбэн эт, оҥор. ☉ Сказать, сделать что-л. в придачу к чему-л.
   Эһэ таҥараттан эрбэх көрдөөбүт. Итиэннэ мииннэрбитинэн ыт таҥараттан: «Миэхэ саата аҕал», — диэбит. Саха ост. I
   ◊ Өттүккэр мииннэр — ньохчос гынан анныгар киирэн утарылаһааччыгын өттүккүнэн өрө көтөҕөн таһааран сууллар. ☉ Бросить, кинуть противника через бедро
   [Кулун Куллустуур] …… абааһытын …… өттүгэр мииннэрэр да …… с э т тэ саһаан сири сиҥнэри быраҕан түһэрэр. ПЭК ОНЛЯ III. Ньургун Боотур обургу …… өрө тыыллан чиччигинии түстэ, киһини эргилиннэри тардан ылла да тэлэкэчитэн аҕалан, өттүгэр мииннэрэр. Ньургун Боотур

I
1. туохт.
1. Сиргэ эбэтэр туох эмэ үрдүгэр сытыары балаһыанньаны ыл. ☉ Лежать, ложиться
Дьаакып оҕонньор кэтэҕэриин ороҥҥо сытар. А. Софронов
Тиһэҕэр, Силип үрдүкү буолан, Кууһуманы сиргэ ыга баттаан сытта. Күннүк Уурастыырап
Ампаар аанын иннигэр бэрэбинэ сытар. С. Ефремов
2. Ханна эрэ баар буол, сырыт. ☉ Пребывать, находиться где-л. Бу окуопаларга хаһан эрэ биһиги дьоммут сыппыттар. Т. Сметанин
Хаайыыга биэс хонукка сыппыттарын кэннэ, соһуччу, туох да буруйа суох диэн таһааран кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
Ыйга сытар маҥнайгы вымпел биһиэнэ. И. Данилов
3. көсп. Туох эмэ ис дьиҥинэн, ис хоһоонунан буол. ☉ Состоять, заключаться в чём-л.
Бу төрүт биричиинэтэ батталга, атаҕастабылга сытарын билбэккит. Эрилик Эристиин
Алмаас дьиҥнээх сыаната итиннэ сытар. И. Данилов
4. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуурдары кытта ситимнэһэн, туох эмэ куруук буолар бэлиэтэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан как вспомогательный глагол образует аналитическую форму глагола со значением действия, являющегося постоянным признаком предмета
Туймаада хочото маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Улуу хайалар уһун куйаар уорҕалаах хочолору иилии түһэн сыталлар. Эрилик Эристиин
Сибиир икки өрүһүн — Индигиир уонна Халыма тардыыларыгар хаҕыс туундара тайаан сытар. С. Курилов (тылб.)
2. көмө туохт. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или продолжающееся действие
Ньаадьыта Ааныска эмээхсин кэлэн хоно сытар эбит. Н. Неустроев
Оҕо утуйа сытан сөтөлүннэ. Күндэ
Онтон олус үөрбүтэ, сайдыбыта, астыммыта биллибэтэр да кыралаан ааҕа сытар табаарыс. Н. Габышев
♦ Суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыт кэпс. — улаханнык ыарый. ☉ Тяжело заболеть, быть прикованным к постели
Биирдэ икки хонукка тэллэххэ-суорҕаҥҥа сытар гына кырбаабыта, курутуйа санаабатаҕа. А. Софронов
Сыта бай көр бай I. [Хайахсыытап] сэрии кыһалҕатын билбэккэ, дьон үлэтигэр кыттыбакка, онтон-мантан хоро таһан, уора-көстө эргинэн, сыта байан олорор киһи. В. Протодьяконов
Былыыр-былыр биирдэрэ быстар дьадаҥы, иккиһэ сыта байбыт ини-биилэр олорбуттар. ПРД ТҮө
Мэлгэйбээт сыта байан-байан баран, хоос гыннаҕа ити. С. Курилов (тылб.). Сытан биэр — кимиэхэ-туохха эмэ утарыласпакка олорон биэр. ☉ Переставать сопротивляться
Ирдэбил бөҕө сир-сир аайы тэриллибит үһү. Ол да буоллар Айаал кинилэргэ сытан биэрбэтэх баҕайыта ини. Суорун Омоллоон
Дьэ ол иһин итинник урдустарга сытан биэриэ суохха баар этэ. Далан
Итинник ыраас дьыалаҕа сытан биэрэр сатаммат. «ХС». Сытан хаал — турбат гына ыарый. ☉ Тяжело заболеть, слечь
Кыһыҥҥы Ньукуолун саҕана Киргиэлэй Дьөгүөрэп эмискэ синньигэс биилинэн ыалдьан сытан хаалла. Амма Аччыгыйа
Дьиэбиттэн бу манна нэһиилэ кэллим. Эйигин көрөөрү …… Уонна бу сытан хааллым дии. М. Доҕордуурап. Сытар дүлүҥү атыллаабат киһи түөлбэ. — кимиэхэ да туох да куһаҕаны оҥорбот, сытыары сымнаҕас, сэмэй киһи. ☉ Ни на кого не держит зла (букв. человек, который не перешагнёт бревно). Ыалбыт оҕонньор сүрдээх сэмэй, сытар дүлүҥү атыллаабат, үлэһит бөҕө киһи. Сытар ынаҕы туруорбат киһи — сымнаҕас, көрсүө, сэмэй киһи. ☉ соотв. он и мухи не обидит (букв. человек, который не вспугнёт (не поднимет) даже лежащую корову)
Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Миитэрэй барахсан сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Болот Боотур
[Чаачар] киниэхэ эрэ да буолуо дуо, киһиэхэ барытыгар сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас майгыннааҕынан биллэрэ. Софр. Данилов
ср. ДТС йат, алт. дьат, тат. яту, уйг. йатмак, каракалп. жатыу ‘лежать, ложиться, лечь’
II
аат. Киһи (кыыл, сүөһү) муннунан сыттаан билэр ураты бэлиэтэ. ☉ Запах
Көөнньүбүт күөх мутукча сыта таныытын кычыгылатта, мэйиитэ эргийиэх курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Түптэ сыта билиннэ. Н. Габышев
Боҕуруоскай от сыта Муннубар саба биэрдэ. Баал Хабырыыс
Буспут эт минньигэс сыта дьиэ иһин тунуйбут. М. Попов
♦ Буорах сытын билбэтэх (амсайбатах) көр буорах
Сорох күн аайы кыргыһыы уотугар сылдьар. Сорох сааһын тухары буорах сытын билбэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Этэрээккэ урут буорах сытын билбэтэх икки сүүс отутус пуолка кыһыл армеецтара …… барсар буолбуттара. «ХС»
Сыл курдук сэриилэһэн, өстөөх тугун-ханныгын дьэ билэн, буорах сытын амсайан, …… улаханнык бааһыран, госпитальга өр сыппыта. «ХС». Сыта да суох — букатын суох. ☉ Ничего не осталось, нет и в помине (букв. нет даже запаха)
Дайыыла хас да сыл бастыҥ саллаат аатыран сылдьыбыта да, хата билигин байыаннайыттан сыта да суох. Софр. Данилов
Сылайыы-элэйии диэн сыта да суох, кыым буолан көппүт. И. Бочкарёв
Эбиитин ол кырыыстааҕы [тигээйини] дьууктаары көрдөөн көрдө да, сыта да суох. «ХС». Сыт таһаар — тугу эмэ көрдөһөн, алы гынан, уокка сылгы сиэлиттэн биэр (саха итэҕэлинэн, сыты билэн айыыһыттар кэлэллэрин курдук). ☉ Кинуть в огонь немного конского волоса (по поверью якутов, почуяв его запах, духи могли прийти на помощь)
Туома Хаппытыан обургу, кэччэгэй муҥутаан, хотонун уҥуоҕун туруорарыгар сыт таһаарбатаҕа буолуо. А. Неустроева. Ойуун кыырар таҥаһын кэтэ туран, оһоххо кыратык уот оттон, сыт таһааралларыгар көрдөстө. И. Гоголев
Сайылык балаҕан көмүлүөк оһоҕор уот саҕан саха киһитин үгэһинэн сыт таһаарда. В. Протодьяконов. Сыттыын сүттэ (мэлийдэ) — сүтэн хаалла, сурахтыын суох буолла. ☉ Исчезнуть, как в воду кануть (букв. он пропал (исчез) вместе с запахом). Били уолбут сыттыын мэлийдэ
□ Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа. Сытыгар да турбат кэпс. — арыгы сытын да ылбат, арыгыны абааһы көрөр. ☉ Испытывать отвращение к спиртному. Эмтэнэн баран арыгы сытыгар да турбат буолла. Сыт ылла — сытынан биллэ (ыты, кыыллары этэргэ). ☉ Взять след по запаху (о собаке, некоторых зверях)
[Ийэ тайах] эмискэ ойон турда, өрө хантаарыҥнаан сыт ылла уонна иһиллээн кулгаахтарын даллаҥната турда. Р. Кулаковскай
[Бөрөлөр] сыт ыллылар быһыылаах, мин диэки ойон кэбистилэр. Нэртэ
Табалар сыт ылан чөрөҥнөһө, ньолооруҥнуу түстүлэр. ВВ ЫСЫ
ср. ДТС йыд ‘запах, аромат’