см. кирдиэлэт =.

кирдиэлэт 3 диэнтэн хай
аата. [Ийэтин аахха көстөҕүнэ] саҥа-иҥэ, айдаан, кирдиэлэтии буолуоҕа. В. Протодьяконов

кирдиэлэт 1 диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Киһини] таһырдьа таһааран, кэтэҕиттэн кирдиэлэппэхтээтим. Амма Аччыгыйа

дугдуруй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Мииткэ] дараҕары муостаҕа сирэйинэн кирдиэлэтиэх санааны ылынан дугдуруҥнаата. И. Никифоров
Эһэ тайахха түһээри дугдуруҥнуу-дугдуруҥнуу эргийэ сырытта. А. Данилов
Өксүөн туора күрдьэҕинэн уол сирэйигэр дугдуруҥнаата. «ХС»

туохт. Тугу эмэ (оту, түүнү о. д. а.) турута тарт, тоноо. ☉ Рвать, срывать, выдёргивать что-л. Бааска сугуну үргүөн баҕарбыт этэ да, …… үргүүр иһитэ суох буолан биэрбитэ. Далан
Биир киһи сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Күөрэгэй хас да итинник эмтээх оттору үргээн ылла. Т. Сметанин
Ыксаан, оту үргээн ылан дэйбиирдэнэ сатаатым да, төрүт истибэтэ. «ХС»
♦ Баттаҕын үргээ көр баттах I
Оҕонньор «Оту тоҕо тэпсэҕин?» — диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Кини аҕатын Бүөтүр оҕонньор баттыырын, сотору-сотору баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС»
Түүтүн үргээ көр түү. Тархаевы мунньахха туруоран хайаан да үчүгэйдик кирдиэлэтэргэ, түүтүн үргүүргэ кытаанахтык сананна. В. Ойуурускай

I
буруй I диэнтэн дьаһ
туһ. Хаача ыт төттөрү-таары буруппут чубукуларын сүүрдэ сылдьан ытыалаата да, биири даҕаны охторбото. В. Протодьяконов
Кэнники испит ийэ эһэ хорос гына олоро түстэ, икки инники иһээччилэр мин диэки уун-утары ыстаннылар. Ытым кыыллар иннилэрин күөйэ түстэ... Бурутта... «ХС»
II
аат. Абааһы тайаҕар маарынныыр миэтэрэ сүүрбэ сэнтимиэтиргэ тиийэ үрдүктээх ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах силиргэхтээх дороххой от үүнээйи (ынах сүөһү сиэтэҕинэ ыалдьар, өлөр). ☉ Вех ядовитый, или цикута (многолетняя трава семейства зонтичных)
Биэстээх-алталаах Буор хара атыыр Оҕус Буруту сиэн баран, буугунуу-буугунуу Буору хаһа сытарын курдук Модурууннаах модун хаан Модьоҕолоох эбит. Күннүк Уурастыырап
[Бухатыыр] тоҕустаах дуолан хара атыыр Буруту сиэн баран, өлөн үллэ сытарын курдук, Модун буор модьоҕолоох эбит. Суорун Омоллоон
◊ Бурут кымньыы — былыргы баайдар киһини таһыйар кымньыылара. ☉ Старинный кнут (для телесных наказаний человека)
«Ырыа ыллаабыт» хайатын анныгар тимир бурут кымньыы дьөллүргэлээх, уот садаҕа кымньыы талбалаах Байбал Богучуоп уһаайбата көстөр. Эрилик Эристиин. Бурут хорҕолдьун — үрүҥ хорҕолдьун. ☉ Олово
«Эр бэрдэ эбит буоллаххына, Эккирэтэн киирэ тардыый, Куттас сордоох эбит буоллаххына, Суоллуу-сойуолуу да сорунума, Нохойдоон-оҕолоор!» — диэн баран, Буруолуур төлөннөөх Бурут хорҕолдьун буолан, Соҕотохто сур гынан, Суох буолан хаалла. Күннүк Уурастыырап. <Ыыс>-бурут тыл — олус күүскэ үөхсэр тыл. ☉ Сильное сквернословие
Этиһии өссө кэҥээн таҕыста. Үөхсэр ыыс-бурут тыллары ой дуораана тыа түгэҕин диэки охсон илдьэ бара турда. Эрилик Эристиин
«Омугумсах», «бурсуй» — диэбит Ордуос, балыыр уураахтар, Ол кэмҥэ миигин үөхпүт Эҥин бурут тыллаахтар.С. Данилов. «Күлэргэ, бурут тыллары булан этэргэ балайда сайдыбыт киһигин дии, бадаҕа», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Сидьиҥ бурут тылынан Кирдиэлэтэ үөҕүүгүн Сэҥээрбэккэ бардым, сэгэриэм. Саха нар. той. IV
III
көр бурулҕан
Бурукка түбэспит бэс туораҕа долгуҥҥа эрийтэрэн сүтэ-сүтэ күөрэйэрин кэриэтэ, кини [Сеня] бүтүн ый мэлийэн баран, сындалҕаннаах айантан чоройо дьүдьэйэн, иэдэһэ хараара иһэлийэн төннүтэлиирэ. Софр. Данилов
Арыт күлүүс тылыныы, Эриллэр буруттардаах, Арыт хоруу кутарыныы, Дохсун долгуннардаах. Д. Таас

I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ тардан иҥиннэр, сөллүбэт гына кэлгий (үксүгэр быанан). ☉ Привязывать, прикреплять кого-что-л. к чему-л. (обычно с помощью ремня, веревки)
Отторун тобоҕун бүтүннүү тиэйэн аҕалан, санаалара көнөн, оҕустарын булгутан окко баайдылар. Амма Аччыгыйа
Атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, Уйбаан Дууһа арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин
Эр бэртэрин Чаллах тииккэ бандьыыттар Хатыһынан баайбыттара, Сыгынньах эттэригэр Кыраһыыны куппуттара. И. Гоголев
2. Тугунан эмэ (хол., сабынан, кылынан) тугу эмэ өрөн оҥор. ☉ Изготовить что-л. плетением, вязанием
[Эллэй Боотур] Ураһатын оһуордуур, ойуулуур …… куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Өлөксөй оһох иннигэр олорон сиппиир баайан будьуктаһар. В. Протодьяконов
Мин эрэнэр этим Аал уотум аһыныгас иччитин. Талкынан тирии имитэ туран, Туу өрө, Илим баайа олорон, Эрэллээхтик кини диэки көрөрүм. И. Гоголев
3. Кутуллубут тохтубатын курдук бобо тардан быалаан кэбис (хол., куул айаҕын). ☉ Туго завязывать что-л. (напр., мешок)
Бараан ханнын иһигэр этин, иһин дэлби кырбаан баран угаллар уонна мөһөөччүк курдук бобо баайан бүтэйдии буһараллар. Умнуллубат к.
4. көсп. Уһуннук босхо аһыы сылдьыбыт сүүрүк сылгыны тутан, мээнэ аһаппакка хатаран, сүүрүүгэ эбэтэр көлүүргэ бэлэмнээ. ☉ Готовить, выдерживать коня перед скачками или работой, обращая особое внимание на правильный рацион корма
Туллай аты хайдах баайалларын сыныйан көрө сылдьыбыта. Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта – барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит. И. Никифоров
Дьиҥэр, хаһаайыстыбалар уруккуттан биллэр сүүрүк сылгылары баайбыттара, эрчийбиттэрэ биһиэхэ биллэр. «Кыым»
ср. тюрк. ба ‘связывать’
♦ Илиитин-атаҕын баай – бэйэ санаабытынан көҥүллүк тугу эмэ оҥорору, кэлэри-барары хааччахтаа. ☉ Лишать свободы действий, стеснять кого-л. в чем-л., связывать по рукам и ногам кого-л.
Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи – кини [Даарыйа] үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. Кустук
Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай. Тэҥн. илиитин-атаҕын кыаһылаа. Иэс баай – сэттээх-сэлээннээх, иэстэбиллээх туох эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Обижать кого-л., причинять такое, что вызывает ответную месть, возмездие
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо. Иэскин лоп курдук дыбайыамынан төлүөм!» – диидии үөхсэ хаалбыта. Р. Кулаковскай. Яков Гурьев олбуорун иһигэр бар дьон туолан кэбиспиттэр. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап. Өйүн баай – ким эмэ өйүнсанаатын булкуй (сороҕор ап күүһүнэн), кими эмэ сыыһа санааҕа киллэр. ☉ Околдовывать, вводить в заблуждение кого-л.
Итини истэ туран, арай Туллай куттаммыта: ойуун аны миигин муокастыа, харахпын иирдиэ, өйбүн баайыа диэн. И. Федосеев
Эн акаары кыыһы өйбүн баайаҥҥын... Софр. Данилов. Сүрэҕин баай – ким эмэ өйүн-санаатын сүүй, бэйэҥ диэки охтор. ☉ Очаровывать, обвораживать, пленять кого-л.
Күүттэрэр тапталыҥ Көстүбэт быатынан Сүрэхпин баайбыккын. И. Эртюков
Күн аайы хоруол тойонугар Кэһиитин аҕалан кутун тутта, Кэмсиммэт гына сүрэҕин баайда. П. Ойуунускай
Хараҕы <хараҕын> баай көр харах. Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. Софр. Данилов
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Ол эһиги араас албыҥҥытынан ити биһиги холкуоспут салайааччыларын харахтарын баайан олоруоххут суоҕа. С. Ефремов
◊ Атах баай – ат эбэтэр оҕус көлөнү ыраатан сүтэн хаалбатын диэн көнтөһүн (быатын) илин эбэтэр кэлин атаҕар баай. ☉ Спутывать поводом ноги коня или быка (чтобы он далеко не уходил)
Бухатыыр атын, көнтөһүнэн атах баайан, босхо ыытан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I. Иһи баай – иһи хатар, сыптарыйбат оҥор (хас да хонукка аһаппакка эбэтэр эмтээн). ☉ Вылечивать от жидкого стула, поноса (с помощью голодания или приема лекарств)
Кинини [моонньоҕону] иһи баайарга, тымныйан ыалдьыыга, сынгааҕа эмиэ туттуохха сөп. Далан
Кэлин чыычаах ото медицинаҕа иһи баайарга уонна иик хаайтарыытын эмтииргэ туттуллар буолан эрэр. МАА ССКОЭҮү. Иэс баай – 1) эккирэтиһэн оонньууга: атын оонньооччуну кыратык охсон баран куот (онуоха охсуллубут оҕо эккирэтэн ситэн илиитинэн даҕайыахтаах, оччотугар бааллыбыт иэс төлөнөр). ☉ При игре в пятнашки: слегка ударить в плечо другого игрока и убежать
Онтон арыый кырата тэһийбэтэ, өссө да киирээри аан диэки көрөн турар доҕорун киэпкэтинэн «сап» гына санныга охсон баран: «Иэс баайдым», – диэт сүүрэ турда. Н. Заболоцкай. Киэһэ үҥкүү бүтүүтэ, Лида киниэхэ иэс баайан баран, киэҥ сыһыы устун сүүрэн холоруктуу турда. А. Федоров; 2) тугу эмэ иэс биэр. ☉ Давать в долг что-л. Петров миэхэ биэс мөһөөх солкуобайы иэс баайда. Өртүү баай – уһун быаҕа баайан мэччит, аһат (хол., сылгыны). ☉ Давать пастись на приколе, привязывая длинной веревкой (напр., лошадь)
Кини кэнниттэн бары аттарыттан түһэн, аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк. Сиэл (дэлбиргэ) баай – аартык, сир-дойду иччитигэр анаан сүүмэх кылы маска бэлэх ыйаа. ☉ Развешивать на дереве в знак жертвоприношения пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности
Урааҥхай саха тахсар дабааҥҥа, киирэр аартыкка дэлбиргэ ыйыыр, сиэл баайар буолуҥ! ПЭК ОНЛЯ II
Сорох дьон аартык иччитэ атыҥырыы көрөн быһа кымньыылаабыта буолуо, ытык тииккэ алгыс алҕаан, сахалыы быһыытыйан сиэл баайбатах эбиккин дэспиттэр. П. Ойуунускай
Сиэл ыйаан, дэлбиргэ баайан Дьоллоох олох тускута буоллун диэн Симэхтээх-аардаах Симиир иһити туруордубут. Саха нар. ыр. III
Сиэл ыйыыр, дэлбиргэ баайар Сэттэ Урдаах кырдьаҕас тиит Суолу тула быластаан турда. С. Васильев. Солбуйа (туомтуу) баай – биирдэ тартахха сөллөн кэлэр гына эрийэ охсон баай. ☉ Связывать распускной петлей, которую легко развязать
Уот кугас хагдаҥ эһэ тыстаах, баттахтаах тириитин аҕалан, оһох иннигэр ойууҥҥа олбох ууран биэрдилэр. Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Түүтэҕи баай – быһыллыбыт бурдугу чөмөхтөөн бобо тардан баайыы оҥор. ☉ Вязать снопы
Бүтүгэс уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин өлбүтүн туһунан сураҕы истэр киэһэҕэр бурдук сүүһүнэн түүтэҕин баайан, [Хобороос] отуугар сылайан тахсыбыт кэмиҥ этэ. И. Егоров
Эн ыллаа миэхэ ырыаҕын: Кини санатар күөх сайын Холкуоска мин доҕор кыыһым Көмүс түүтэҕи баайарын. П. Тулааһынап
II
1. аат.
1. Үп-харчы, малсал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо). ☉ Обилие материальных ценностей, богатство (людей)
Баайбын диэн бардамсыйыма, дьадаҥыбын диэн сэнэнимэ (өс хоһ.). «Саһыл түүтүнэн, киһи баайынан», – диир Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Кинилэр былаастарын, баайдарын хаһан да көҥүл өттүлэринэн туран биэриэхтэрэ суоҕа. Софр. Данилов
2. Туох эмэ дэлэйэ, элбэҕэ (хол., сир баайа). ☉ Большое количество, обилие чего-л. (напр., недр)
Оҕолоор, ойууру, биһиги күндү баайбытын, харах харатын курдук харыстааҥ. СТС. Биһиги Ийэ дойдубут уутун саппааһынан, баайынан аан дойдуга бастакы миэстэни ылар. Айылҕаны х. Константин кыра эрдэҕиттэн Саха сирин эгэлгэ баайынан киэн туттар, хоту дойду айылҕатын үөрэтэн билэргэ ымсыырар баҕа санаалара онно үөскээбитэ. П. Филиппов
Саха норуотун тылын эриэккэс эгэлгэ баайын иҥэринэн сылдьар киһи. Ол баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа
3. полит. Көлөһүннээһиннээх уопсастыба үптээх-астаах киһитэ. ☉ Богач, богатый (в эксплуататорском обществе)
Ханнык да баттыгас-атаҕастабыл баайтан үөскүүр, баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. М. Доҕордуурап
Баайдар ортолоруттан тахсыбыт үтүө революционердары, сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Бары баар Барҕа маҥалайыгар Үгүс өлгөм быйаҥа Үрдүк сололоох баайдарга Үүрүллэн киирэр буолара. Нор. ырыаһ.
2. даҕ. суолт.
1. Үптээх-астаах, кыахтаах (киһи). ☉ Богатый, денежный, состоятельный
Баһылай сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
Бу Микииһэ – баай киһи, баайы көрдүү сырыттаҕа. Н. Павлов
Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Биир киэҥкуоҥ ампаар дьиэлээх Баһылай Охонооһойоп диэн баай ыал дьиэтигэр хас да хонугу быһа хаартылаан таҕыстылар. Күндэ
2. Кыахтаах, күүстээх (хол., судаарыстыба). ☉ Мощный, сильный (напр., о государстве)
Сонно тута атын адьырҕа омуктар, баай судаарыстыбалар хааннаах сабарайдарыгар, халыҥ хабалаларыгар киириэ этибит. Н. Якутскай
Биһиги сакаасчыттарбыт бары сүүнэ баай тэрилтэлэр эрээри, буоссата да суоҕу кэмчилиири кэрэйбэттэр. Н. Лугинов
Үчүгэйиэн, Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
3. көсп. Эгэлгэ үчүгэй, сиэдэрэй. ☉ Пышный, щедрый, нарядный
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
Уолаттар маны истээт, биир баай тиит баарыгар, ол төбөтүгэр ытталлар да, тиит мутукчатын иһигэр саһан хаалаллар. Суорун Омоллоон
Дойдум баай симэҕин хомуйан Араас да өҥнөрү холбоотум Уһанан, киэргэтэ кыбытан. П. Тулааһынап
4. көсп. Муҥура биллибэт, муҥура суох. ☉ Безграничный, бесконечный
Олоҥхо курдук поэзия чыпчаалыгар турар баай фольклордаах омук остуоруйата суох буолуон сатаммат. Саха фольк. Мин сахабын, Мин ырыам Сахалыы сатарыыр. Баай тыл – Мин тылым. С. Данилов
тюрк. бай
◊ Адьырҕа баай поэт. – сиэмэх баай. ☉ Богач-хищник
Сэбиэт сиригэр кыр өһүнэн кыынньан Алдьархайдаах сэриини арыйарга сананан Аан дойду адьырҕа баайа холбосто. Эллэй
Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар. С. Зверев
Аан дойду үрдүгэр аатыран Адьырҕа баайдардыын аалсыһан, Москуба муҥутуур саргынан барҕарда. Күннүк Уурастыырап. Айылҕа баайа – тулалыыр эйгэ баайа. ☉ Природные богатства
[Сайсары:] Айылҕа баайын итигирдик төһөлөөх тэпсэ сылдьарбыт буолуоҕай. Суорун Омоллоон
Айылҕа баайын харыстааһын бука барыбыт ытык иэспит буоларын умнар сатаммат. Айылҕаны х. Баай аймах истор. – баай бииһэ бүтүннүүтэ. ☉ Все, кто эксплуатируют чужой труд, буржуазия
Хаппытыанап эрэ буолбат, истэр тухары, баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
Баай аймах эппитэ сөп буолла, Батталы самнарар чаас туолла! Күннүк Уурастыырап
Баай байанай көр байанай. Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
Ох саа кириһин тардар буолуохпуттан Баай Байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Эттээх хааммыттан Эҕэрдэлээн эрэбин! А. Софронов. Баай баттала истор. – баай көлөһүннээһинэ. ☉ Эксплуатация богатыми бедных
Дьиҥнээх саҥа олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк
Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Кэпсиир – баай батталын. Суорун Омоллоон
Кини баай батталын дьэҥкэтик өйдүүр, ол иһин биһиэхэ көмөлөһөр. И. Федосеев. Баай кылааһа истор. – бары былааһы барытын ылан, баттаан-атаҕастаан олорор кылаас. ☉ Класс эксплуататоров
Норуот былыр, баай кылааһа баһылыктаан олорорун саҕана, санаатын сирэй этэрэ сатаммат этэ. Саха фольк. Баай кылаас тирэҕин – фашизм сүрэҕин Мин илиим харбыаҕа. П. Ойуунускай. Баай хара тыа – муҥура биллибэт киэҥ сиринэн тайаан сытар, элбэх бултаах халыҥ тыаны ытыктаан хоһуйар халбаҥнаабат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, возвеличивающий благодатный могучий лес, богатый пушным зверем
Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Сүбэлиирэп] улам оччо аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Бараммат баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай (хол., сир баайа). ☉ Неисчерпаемое богатство (напр., недр)
Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу-быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Дьэ бу буолар айылҕа бараммат баайа, быстыбат быйаҥа диэн! И. Данилов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн төрөөбүт дойдуҥ бараммат баайын, улуу бэйэтин. Т. Сметанин. Барҕа баай – олус элбэх, дэлэй баай. ☉ Огромное, несметное богатство
Киһи баар үрүлүйэ тохтор үрүҥ илгэни айааччы, бараммакка аллар барҕа баайы хаҥатааччы. П. Аввакумов
Мин дойдум киэҥ кэскилин Ыйар улуу былааҥҥа Саха сирин Барҕа баайын Хайҕаан, Сөҕөн ааттыыллар. П. Тулааһынап
Төрөөбүт сирдэригэр төһө да ити курдук барҕа баайдаах буоллаллар, дьүкээгирдэр сормуҥ бөҕөнү көрөллөрө. С. Курилов (тылб.). Батталлаах баай поэт. – баайы хоһуйар эпитет: көлөһүннүүр баай. ☉ Постоянный эпитет: богач-эксплуататор
Эргэ олох хара бэкир күлүктэрэ – Батталлаах баай үрүҥ баандалара Эдэр саха буойуну күнтэн сүтэрэ Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Кур баай – урут мунньуллубут баай. ☉ Ранее накопленное богатство
Күдэн үппүн, кур баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харыһыйар буоллахпына Хайдах ама табыллыаҕай. Күннүк Уурастыырап
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар Уонна дьэ бараннар-баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Сир баайа – хостонор баай, сир анныгар сөҥө сытар туһалаах баай. ☉ Полезные ископаемые; богатства недр
Сир баайын чинчийээччи геолог булчут, сылайбат-элэйбэт уол оҕо бэрдэ буолуохтаах. Т. Сметанин
Вольфрам, полиметалл, айылҕа гааһа, онтон да атын туһалаах сир баайдара Үөскээн сытар улахан кэскиллээх сирдэрэ көһүннүлэр. «Ленин с.». Тарас ыра санаатыгар Бааллар эҥин дьикти тыллар: Сиэрэ, вольфрам, сүлүүдэ, Сир баайын араас көстүүтэ... Кини тайҕаны арҕарар Геолог буолуон баҕарар. Р. Баҕатаайыскай