сыһ. Кирилиэс курдук олбу-солбу үктэллэрдээх гына, олуктардаах, сүһүөхтээх гына. ☉ Подобно лестнице, лесенкой, ступеньками, ступенчато
Ыллык хайа хоонньугар киирэн эргиллэн тахсар сиригэр …… истиэнэ курдук туруору тааһы кирилиэстии тобулута охсубуттар. Н. Якутскай
Кирпииччэнэн чэйи кирилиэстии уурар. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Кэрдиистии эбэтэр кирилиэстии оҥоһуллубут курдук (ойуулаах). ☉ В виде выступов или лесенок (вид орнамента)
Кэрэ биэттэн кэскиллээх Кэрэниистии ойуулаах Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит. Саха нар. ыр. III
Кэрискэтин Кэрии иитэ Кэрэниистии Кэрдиистэннэ. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Быһан, кэрдэн, оҥон олуктары, кэрдиистэри оҥор. ☉ Делать зарубки, насечки, засечки на чем-л.
Күһүҥҥү улахан эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
2. Туруору быһан, оҥон ойуулаа, киэргэт. ☉ Украшать что-л. якутским национальным орнаментом в виде вертикально выбитых геометрических рисунков
Бэһинэн эҥин-эҥинник сарбынньахтаан, кэрдиистээн оҥоһуллубут таҥара олоҕун түөрт-биэс сиринэн чүмэчи уота быһыта сиэбит. Эрилик Эристиин
Санаа кэрэҕэ дьулуурун Тула ойуунан кэрдиистээн, Эйигин, күндү чороонум, кэрэмэс хаалларбыт Айыы Сээн. П. Тулааһынап
3. көсп. Тугу эмэ кирилиэс, үктэл курдук оҥор. ☉ Делать, выстраивать что-л. лесенкой, ступеньками
Аны хоһооннорун дуомун кирилиэстии кэрдибиттэр, кэрэниистээн, кэрдиистээн, кэккэлэтэн, кэчигирэтэн түһэрбиттэр. С. Тимофеев

аат.
1. Хоруобуйа аннынан, аан, түннүк үрдүнэн оҥоһуллар, сабырыйан эбэтэр лоппойон турар оҥоһук. ☉ Выступ в верхней части здания, над дверью, окном, карниз
Дьиэ түннүктэрэ, нэлииһинньиктэрэ, кэрэниистэрэ маҥан уонна от күөҕэ кырааскалаахтар. «ХС»
Уһуктан кэлбитим, оҕом мин хонноҕум анныгар киирэн, дьиэ кырыысатын кэрэнииһин анныгар хорҕойбут барабыай чыычаах курдук, оргууйдук тыынан бурдургуу сытара. М. Шолохов (тылб.)
2. Түннүк сабыытын ыйыыр мас, тимир. ☉ Поперечина над окном для штор, занавесок, карниз. Маҕаһыыҥҥа кэрэниис атыыланар
3. Кэрдиис-кэрдиис эбэтэр кирилиэс курдук оҥоһуулаах оһуор ойуу. ☉ Узоры в виде выступов или лесенок
Тамылҕаннаах иһит Тардыллыбыт, Кэрэниистээх иһит Кэккэлэспит. П. Ойуунускай
Кэрэниис ойуулаах Сэттэ ситэ сэргэни Кэккэлэччи аспыттар. П. Ядрихинскай
Чүөмпэттэн чүөмпэҕэ ситимнэһэн уу, кэрэниис ойуу курдук, дьэрэлийэ уһунна. М. Доҕордуурап
4. фольк. Үөһээ Дьылҕа тойон бухатыырдар дьылҕаларын быһаарар таас остуолбатыгар баар суруйар миэстэтэ. ☉ В Верхнем мире у Дьылга Тойона (Божество Судьбы) место на каменном столбе, где кровью прописывается судьба богатырей
Түөрт уһуктаах, аҕыс кырыылаах чэркил таас остуолбаҕа «Бастыҥ бухатыыр буоллун!» — диэн үөһээ кэрэниискэ субай хаанынан суруйбуттара үһү. Ньургун Боотур
5. Кирилиэстии үөһэ тахсан иһэр, эбэтэр кэрдиис курдук буолан көстөр сир, хайа, хотоол эҥин. ☉ Волнообразный или ступенчатый вид чего-л. (напр., гор, возвышенностей)
Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Эдэр киһи, хаамыый күүскэ, Дабай үрдүк кэрэниискэ. БАИ Х
Хас хос таас быллаардары, Хас кэрэниис хотооллору …… Хаана уордаах күрүлгэнин Хайа тыыран туораатылар. ҮӨЫ
△ Модьоҕо, суол модьоҕото. ☉ Закраины дороги
Бу мөхсөр долгуммут диэхтээн, Оҕобут оонньуута буоллаҕа. Кэрэниис-кэрэниис кирдиэхтээн, Килбэйэн, дьэҥкэрэн ыллаҕа. С. Тимофеев
Бу хайа анараа өттүгэр, ыллык суол муораттан сүүрбэ миэтэрэ үрдүгүнэн хайа быарынан барар. Ол устун көнөтүк барар суол кэрэнииһэ синньигэс буолан — кутталлаах. В. Арсеньев (тылб.)
6. эргэр. Уустук оһуор анньарга аналлаах тимирдээх устуруус. ☉ Фигурный, уступчатый рубанок для изготовления сложных деталей (напр., карнизов), калевка. Кэрэнииһин тимирин сытыылаата

I
аат.
1. Соҕуруу дойдуга үүнэр үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит сэбирдэхтэриттэн оҥоһуллар утах. ☉ Напиток, приготавливаемый из высушенных, измельчённых листьев культивируемого вечнозелёного растения, чай. Үүттээх чэй
□ [Максим] сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Чэйбин өрөн, эт үөлүтэлээн, Икки оҕонньорбун күүттүм. И. Эртюков
Афанасий Сидоров чааскылаах чэйин ытыһын үрдүгэр ууран, үрэн бурулатар. М. Доҕордуурап
△ Соҕуруу дойдуга үүнэр өрүү күөх үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит уонна анаан бэлэмнэммит сэбирдэхтэрэ (дыргыйар сыттаах, киһиэхэ күүс-уох эбэр утаҕы оҥорорго туттуллаллар). ☉ Высушенные, измельчённые, специально обработанные листья культивируемого вечнозелёного растения, чай. Маҕаһыынтан килиэптэ уонна чэйдэ атыылас
2. Кыра, чэпчэки аһылык (хол., арыылаах лэппиэскэ уонна чэй). ☉ Лёгкий перекус, чаепитие с каким-л. кушаньем (напр., чай с намазанной маслом лепёшкой)
[Бырдаахап:] Эмээхсин, чэйгин тэрий. Н. Неустроев
Хотун туран чэй тардаары остуолга чааскылары уурталыыр. Амма Аччыгыйа
[Балбаара] чэйин тардан дьонун аһатта. Эрилик Эристиин
◊ Дорообо чэй эргэр. — былыргы, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чэй: олус кытаанах (сытыы быһаҕынан кыһан көөнньөрөллөрө), билииккэтин таһыгар икки киһи дорооболоһо тураллара уруһуй курдук кутан түһэриллибит. ☉ Плиточный чай, употреблявшийся в царское время: чрезвычайно сильного прессования (заварить его можно было, только настругав очень острым ножом), на поверхности плитки имелся выпуклый рисунок двух здоровающихся за руку людей
Дорообо чэй муос курдук сүрдээх чиҥ дьаптайыылаах. С. Маисов
Кирпииччэ чэй көр кирпииччэ. Бурдук куппут куулу Бугул курдук мунньар, Кирпииччэнэн чэйи Кирилиэстии уурар. Күннүк Уурастыырап
Кирпииччэ чэй кэһиилээх, Арсыын таҥас далбардаах Бассабыыктар кэллилэр. С. Зверев
Уончалаах Сэмэн бастакы учуутала …… үөрэтэр хамнаһын оҕо аайыттан иккилии кирпииччэ чэй кэриҥин манньа ылара. НС ХСБС. Кутуу чэй — кутуу
1.
1. диэн курдук (көр кутуу). [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Муҥ саатар, миэхэ кутуу чэй баҕалаах. П. Ойуунускай
Күөх чэй көр күөх I. Лааппылаах киһи нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нууччаларын аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. «ХС»
Чиэппэр чэй көр чиэппэр. Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити Атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. С. Федотов. Чэй көмүһэ — чэйи билиитэтин суулуурга туттуллар кылабачыгас өҥнөөх лиис. ☉ Тонкий металлический лист, употребляемый для упаковки плитки чая, фольга
[Туос маллаах иһит] иилэрин, ойуу талахтарын чэй көмүһүнэн суулаан баран «иилэ тардыы», «охторуу» анньыынан тикпит. НБФ-МУу СОБ
II
чэ
1.
диэн курдук. — Чэй, кэбис! Туох үгүс аҕыйах саҥа баар буолуой? Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэҥ Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Чэй эрэ, Өстөөҕү утары Өргөс курдук суйулаа! С. Васильев