кишеть, кишмя кишеть (обычно о мелких живых существах); ср. үөмэлэс =.

нареч. густо-прегусто; манна үөн бардырҕаччы ыспыт здесь черви кишмя кишат.

1) кишеть; чиэрбэлэр кыймалаһаллар черви кишмя кишат; 2) перен. играть, возиться с шумом, смехом (о детях).

дьүһ. туохт. Үллэҥэлии хамсаа (үксүгэр кыра, элбэх харамай туһунан). ☉ Быть переполненным, плотно набитым большим количеством беспорядочно движущихся живых существ (насекомых, животных), кишмя кишеть кем-чем-л.. Балбаахха үөн бөҕө көймөҥнүүр

1. көнчөй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр. Н. Габышев
2. Элбэх буола-буола, хончоҥноон хамсаа, үрүт үрдүгэр тахса сатаа (үөн-көйүүр туһунан). ☉ Кишмя кишеть (о насекомых, гадах)
   Өтөҕүн оннугар кутуйах типпит, оҥкучаҕа сиҥнэн күөх чалахай уунан туолан, баҕа бөҕө бахчаҥнаабыт, көйүүр бөҕө көнчөҥнөөбүт. Д. Апросимов

I
кыйма курдук кэпс. Олус элбэх, үөмэхтэс, үллэҥнэс. ☉ Снующие взад-вперед в большом количестве, кишмя кишащие
Муҥар, дьиэбит иһэ кыйма курдук оҕо: барбах ахсыалар эрэ! С. Федотов
Кыһалҕатыгар доҕорбор Кыйма курдук кыыс аймах Кырыы харахтарынан Кынчайыахтарын баҕарбаттара. К. Туйаарыскай
Кыйма курдук быыкайкаан кымырдаҕас хайдах аар тайҕаны араҥаччылыан сөбүн соччо өйдөөбөтөр даҕаны, онтон ыла Баһыкка кымырдаҕастар олохторун уйгуурдубутун …… өйдөөбөт. «ХС»
ср. тюрк. кыймык ‘движение’
II
аат., эргэр. Сорох кыыллар оһоҕосторо. ☉ Кишки некоторых животных
[Эһэни] сүлэн баран, кыра кулуһун оттон, кыйматыттан үөлэн сиэтибит уонна биир ыппытыгар эмиэ өлүүлээн биэрдибит. Багдарыын Сүлбэ
ср. тюрк. кыйма ‘кишки, начиненные потрохами разных животных, мукой и крупой’

даҕ.
1. Тохтоло суох хамсыыр, мөхсөр, үөмэхтэспит (биир сиргэ мустубут олус элбэх харамай туһунан). ☉ Кишмя кишащий, копошащийся (о множестве живых существ, сосредоточившихся огромной массой в одном месте)
Кыймаҥалас Кымырдаҕас Бииһин ууһа Бииргэ мустан Кылбаҥ ыраас Кырдал сиргэ Бары кыттан, Дьиэ-уот туттан, Үлэлииллэр, Эймэнэллэр. Л. Попов
Кыймаҥалас бөрө үөрүн Кыама суох кыдыйталыы …… Аарыма лөкөй турар. В. Миронов
2. Түргэнник эриллэҥниир. ☉ Извивающийся
Моллюскалар бигиир уорганнара ураты сайдыылаахтар: …… кыймаҥалас лабааларыгар истэр уонна охтубакка сылдьалларын хааччыйар уорганнара үгүс. ДьДьДь
[Мээчик курдук ыт оҕото] Күүһэ баарынан маргыйар, Көрүҥ, кутуруга кыймаҥалас. П. Ламутскай (тылб.)

1. көбүөхтээ диэнтэн холб. туһ. [Баайдар] аны «Саҥа олох, көҥүл олох!» — дэһэ-дэһэ көбүөхтэспиттэрэ. А. Бэрияк
   Оттон баайдар быдьар тылларынан үөхсэн көбүөхтэстилэр, кыыһыран үллэҥнэстилэр. М. Доҕордуурап
   Саҥа бэлиитикэ: «Кытаат, эргин!» — диир үһү дэһэ-дэһэ, атыыһыттар көбүөхтэспиттэрэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
3. Олус элбэх, толору буолан мунньустубут, кыймаҥнас, эймэҥнэс. ☉ Кишмя кишащий, копошащийся, мечущийся из стороны в сторону
   Дьиэ иһэ көбүөхтэс киһи. Болот Боотур
   Сибилигин аҕай көбүөхтэс, күүгүнэс дьиэ иһэ эмискэ лүҥкүрэ иһийдэ. Болот Боотур
   Ити күөл илин баһа кэнники сылларга көбүөхтэс кус буоларын олохтоохтор муодаргыы көрбөттөр. С. Федотов
4. Улаханнык өрүтэ үллэҥниир (долгун туһунан). ☉ Сильно волнующийся, вздымающийся (о поверхности воды, волне)
   [Борокуот] тыҥырах көлүөһэлэринэн улуу өрүс көбүөхтэс долгунун быһыта сынньан, кытылтан тэйдэр-тэйэн барбыта. Л. Попов
   Сырдарья модун сүүрүгэ көбүөхтэс долгуннааҕа. «ХС»
5. Күүскэ хамсанан, быста сылайан аҕылаан көппөҥнөс буолбут. ☉ Запыхавшийся, задыхающийся
   [Тайах] көхсө көбүөхтэс, таныыта сыыгынас. С. Федотов

I
туохт.
1. Туох эмэ төһө баарын таһынан эмиэ оннугу өссө биэр, уур, кут, оҥор. ☉ Добавить что-л. к чему-л. в дополнение (напр., деньги), подкинуть (напр., дров), подлить (напр., суп). Биир мөһөөхтө эп эрэ
□ Эбэн кут. ПЭК СЯЯ
Түптэтигэр саҥа киини эптэ уонна баай тиит хойуу лабаатын анныгар көһөрдө. Софр. Данилов
Ньукулаас уотугар мас эбэн биэрдэ. С. Никифоров. Бырабыыталыстыба үбүлээһини хат көрөн, өссө икки сүүс тыһыынча солкуобайы эбэн туран, былыырыҥҥы курдук үс сүүс мөлүйүөн солкуобайы оннунан хаалларда. «Саха с.»
△ Тугу эмэ элбэтээри, тупсараары баартан атыны өссө биэр, уур. ☉ Дополнить что-л. чем-л., чтобы увеличить количество или улучшить качество (напр., сдобрить кашу маслом)
— Чэ, бар сиэ, чэй аҥаарын биэриэм. — Ээ, биир уонча муунта бурдукта эбээр, доҕор. Амма Аччыгыйа
Хааһытыгар үүт эптэ. Т. Сметанин
Таба этин минньитэр туһуттан сибиинньэ сыатын эбэллэр. БББ
Үрдүкү Сэбиэт Президиума бэйэтин ыйаахтарынан ССРС сокуоннарын уларытан уонна эбэн биэрэр. СГПТ
2. Тэтимҥин (хол., хаамыыга, сүүрүүгэ, үлэҕэ) түргэтэтэн биэр. ☉ Увеличить скорость, темп (напр., ходьбы, бега, работы)
[Ат] сыыр тэллэҕэр тиийэн чугуулаан күдээритэн баран, сүүрэрин тэтимин эптэр эбэн, туох баар күүһүн муҥунан үс мас үүт бүтэйгэ кэтиллэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Ат дьонтон тэһииргээн өссө эбэн биэрдэ. Кулгааҕар тыал абарбыттыы куһуурбахтыыр. А. Сыромятникова
Уол дьагдьайан хаамыытын эптэ. Куорсуннаах
3. Этиллибити салҕаан, ситэрэн биэр. ☉ Добавить к сказанному что-л., дополнить сказанное
Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Толоос тойугунан Толорон тупсарааччылар, Тохтооҥ эрэ доҕоттоор! А. Софронов
Ол кэннэ: «Били модьууннаах Петьканы өйдүүр инигин? Бука диэн оҕолор барахсаттары кыһанан эмтээ», — диэн эбэн эппит этэ. И. Федосеев
«Куһаҕана суох алҕас», — Яков эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
4. Дьиҥнээҕиттэн улаатыннаран, омуннаан, бэйэҕиттэн кэҥэтэн, ордук-хоһу тылы туттан кэпсээ, саҥар. ☉ Преувеличивать, приукрашивать, присочинять, добавлять от себя
Антах тиийэн төһөнү эбэн этэрин ким да билбэт. Суорун Омоллоон
Ылдьаа кыыһа тугу илдьиттээбитин бэйэтиттэн өссө эбэн, тоҕо-хоро кэпсээн биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ордук сэргиир Уоһук оҕонньор, Элбэх сонуну кыбынан Илин, хоту ыалларынан Эбэн кэпсии, таһырдьа ойор. Дьуон Дьаҥылы
5. мат. Эбиитэ оҥор, төһөҕө эрэ төһөнү эрэ эбии аах. ☉ Произвести сложение, сложить. Биэскэ алтаны эп
□ Иккигэ үһү эп. ЯРС
Ыты-аты ырытартан Ыран-салҕан да бардым, Биэһи биэскэ эбэри Бэйэм бэркэ билэбин. Күннүк Уурастыырап
Өлөрбүт куобаҕын, хабдьытын тарбаҕынан ааҕа, эбэ, көҕүрэтэ, төгүллүү, түҥэтэ үөрэнэр. Н. Заболоцкай
Маҥнай аҕыс уон тоҕус уонна уон биир чыыһылалары холбууллар, ол кэнниттэн алта уон сэттэни эбэллэр. БАН А
ср. др.-тюрк. йап ‘прикладывать, приклеивать’, казах. сеп ‘подмога, поддержка, помощь, прок’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, эй-, эл-, эп-, эр- диэн саҕаланар олохторго сыстар: эп-эймэҥнэс, эп-элэҥнэс, эп-эппэҥнэс, эп-эриэн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на эй-, эл-, эп-, эр-: эп-эймэҥнэс ‘плотно набитый множеством беспорядочно движущихся насекомых, животных, людей, кишмя кишащий’, эп-элэҥнэс ‘мельтешащий, мелькающий’, эп-эппэҥнэс ‘запыхавшийся, судорожно хватающий воздух ртом’, эп-эриэн ‘пёстрый-препёстрый’
Харахпар биир кэм туох эрэ эп-элэҥнэс. Киһи илиитэ, тарбахтар сарбаҥныыллар. В. Гаврильева
Көр ити, сиэрдийэҕэ дьирики оҕото тахсан, эп-эриэн бэйэтэ, хап-харанан чыпчылыйбакка көрөн олорор. Н. Павлов
[Дьиэҕэ] отчут, көс дьон ыга симсэн, Ээбиллэ үөрүн курдук Эп-эймэҥнэс. «ХС»
Охторбут тиитин үрдүгэр олорор, адаарыйбыт уҥуох-тирии илиитинэн түөһүн туттубут, тыынара эп-эппэҥнэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. эп ‘усиление к словам, начинающимся на э-’
III
эп гын — эмискэ тохтоон хаал. ☉ Вдруг перестать что-л. делать (напр., смеяться), прекратиться (напр., о дожде)
Бу түспүтүн кэннэ бу сир халарыктыы турара эп гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
Самыыр эп гынан хаалла. ЯРС
Оҕолор күлсэн ньиргиһэн иһэн, ректор аана аһыллыбытыгар, сахсырҕаны таҥаһынан саба охсубут курдук, эп гынан хааллылар. «ХС»