Якутские буквы:

Якутский → Якутский

киэп-киэли

аат.
1. Туох эмэ тас көстүүтэ, тас быһыыта-таһаата, көрүҥэ. ☉ Внешний вид чего-л., наружность, состояние
Дьокуускай куорат киэбэкиэлитэ тупсуоҕа, быһыыта-таһаата уларыйыаҕа. П. Ойуунускай
Бу дойду киэбин-киэлитин хамсаталлар, тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүүллэр. Суорун Омоллоон
Сир-халлаан киэбэкиэлитэ уларыйбыта. В. Протодьяконов
2. Киһи быһыыта-таһаата. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Саха тылыгар …… быһыыны-таһааны, киэби-киэлини көрдөрөр эпиитэт элбэх, холобур: мөлбөрдүүр, мөлбөрөҥнүүр …… эҥин диэннэр. Күндэ
[Баһылай төһө да кырыйдар] санна кэтирээн, түөһүн, илиитин быччыҥнара күүрэн-эриллэн, тэтиэнэх киһи киэбэ-киэлитэ баар диэтэҕиҥ. В. Гольдеров
3. Ким, туох эмэ дьүһүнэ-бодото. ☉ Внешний облик как проявление внутреннего состояния человека, животного
Айаммын тулуйумуна киэпкин-киэлигин хамнаттаргын эрэ, Уот байҕал өҕүрүйэн ылыаҕа — ону сэрэн-сэрбэн. Ньургун Боотур
Чаабый Натааһа киэбэ-киэлитэ уларыйан, ынырыктаах ыар дьүһүннэнэн, Маайа диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыыл кыыһыран киэбэ-киэлитэ уларыйбыт. Сирибуору батарыта тиҥилэхтиир. В. Бианки (тылб.)
◊ Киэбэ-киэлитэ биллибэт — улаҕата көстүбэт, муҥура суох. ☉ Бескрайний, не имеющий видимых пределов
Саха киэбэкиэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
Кэтит нэлим илгэлээх, Киэбэкиэлитэ биллибэт, күөх солко тыа барахсан! Суорун Омоллоон
[Эр дьон] ыраах, киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ тайҕа устун бултуу тарҕастылар. Н. Заболоцкай

Еще переводы:

кэдэлдьит

кэдэлдьит (Якутский → Якутский)

кэдэлдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэдэлдьиппит Уоттаах уот кыргыһыы. П. Ойуунускай
Хаартытын имигэс-имигэстик ырытан кэдэлдьиттэ. Болот Боотур

үллэҥнэччи

үллэҥнэччи (Якутский → Якутский)

сыһ. Түллэҥнээн, үллэҥнээн көстөр курдук. ☉ Вздымаясь (о волнах)
Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ үллэҥнэччи бысхалдьыйбыт, дэбилийэ эҥсиллибит. П. Ойуунускай

кэйбэлдьит

кэйбэлдьит (Якутский → Якутский)

кэйбэлдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Киҥкиниир киэҥ халлааны Киэбин-киэлитин кэйбэлдьиппит …… Улуутуйар Улуу Суорун уустара …… Олохсуйбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Кэтит киэҥ ийэ сири Ким да бэйэкээннээх кэлэн Кэйбэлдьиппэт-сиэгэнэппэт гына …… Оҥоһуллан иэнигийбит эбит! «ХС»

налыһый

налыһый (Якутский → Якутский)

налый диэнтэн хамс
көстүү. [Ламма Эбэ] ортото томтоһуйан, кытыыта налыһыйан, киэбэ-киэлитэ тупсубут ахан. М. Доҕордуурап
Муора бүгүн …… Нарын кыыстыы, Намыын буолла: Налыһыйда, Наскыһыйда. Күннүк Уурастыырап
Эбэ Хотун налыһыйан, Иэнэ киэҥин сөҕөбүн. С. Руфов

бысхалдьый

бысхалдьый (Якутский → Якутский)

бысхай диэнтэн арыт
көстүү. Аҕыс мээрэй истээх Мас ымыйа кытыйаҕа Тобус-толору бысхалдьыйбыт Арыы саламааты Аал уот иннигэр Аҕалан олордон кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ үллэҥнэччи бысхалдьыйбыт, дэбилийэ эҥсиллибит. П. Ойуунускай
Биирдэ муҥха ийэтэ кээлтэ Бысхалдьыйа, дьирибинии. С. Данилов
Хотун хаан Хоту Акыйаан, Хомолоро ыраахха тайаан, Быдан дойдунан бысхалдьыйда, Дьааҥыга тиийэ дьалкылдьыйда. Болот Боотур

бэспэҥнээ

бэспэҥнээ (Якутский → Якутский)

бэспэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Эһэ] төбөтүн харыларыгар ньолбоччу сытан иһиллээн баран, оргууй туран туора хааман бэспэҥнээн хаалар. Амма Аччыгыйа
Саха тылыгар ити курдук быһыыны-таһааны, киэби-киэлини көрдөрөр эпитет элбэх, холобур: мөлбөрдүүр, мөлбөрөҥнүүр, туораҥныыр, бэспэҥниир, кыдьараҥныыр эҥин диэннэр. Күндэ
Киил оҕонньор наҕыл киһи быһыытынан сис туттан, оргууй аҕай хааман бэспэҥнээн истэ. Н. Лугинов

сүөһүтүй

сүөһүтүй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Урукку чөлгөр түс, урукку көрүҥҥүн ыл (ыалдьан, ыран баран көммүт сүөһү туһунан). ☉ Восстановиться, обрести прежний вид (о скоте, который оправился после болезни, истощения)
Ыалдьыбыт табалартан үс өллө. Сорохторо бэйэлэрин киринэллэрэ ааһан, дьэ сүөһүтүйэ быһыытыйдылар. ИИА КК
2. көсп. Киһи киэбин-киэлитин, майгытын-сигилитин сүтэрэн, мөкү, сидьиҥ майгылан. ☉ Потерять человеческий облик, опуститься до скотского состояния. Бу киһи арыгыны наһаа истэҕинэ сүөһүтүйэр

дьүдьүн

дьүдьүн (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Сүдү, дьоһун, киһи толлор, чаҕыйар (бухатыыр көрүҥэ, сирэйэ-хараҕа көннөрү дьоннортон уратытын көрдөрөр күүстээх этигэн эпиитэт - дьүһүн диэни күүһүрдэн этии). ☉ Величественный, внушительный (об облике богатыря, наводящего на простых смертных оторопь, страх).
♦ Дьүдьүн бараан дьүһүн фольк. - бухатыыр кыргыһыыга киирэригэр сирэйэхараҕа көннөрү киһи утары көрбөт сүрдээх-кэптээх буола тыйыһырарын, хаана-сиинэ алдьанарын кини «мэтириэтигэр» көрдөрөр көһөр олук. ☉ Страшный, ужасный (формула-портрет богатыря-айыы перед смертельной схваткой с богатырем преисподней)
Саха киһи тэҥнэспэт Дьүдьүн бараан дьүһүннээх, Хаан чаҕаан сэбэрэлээх сүрдээх киһи эбит. Саха сэһ. I. Дьэ, Ньургун Боотур обургу Киэбэ-киэлитэ киирдэ, Хаана-сиинэ алдьанна, Хаан чаҕаан сэбэрэтэ киирдэ, Дьүдьүн бараан дьүһүнэ уларыйда. Ньургун Боотур

төлөннөөх

төлөннөөх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Күүскэ умайар, суостаах (уот туһунан). ☉ Пламенный, с большим пламенем (об огне). Оһоҕуҥ билигин да төлөннөөх, хойутуу сабаар
□ Буор оһох саҥа күөдьүйэн тыаһаан-ууһаан, бачырҕаан, төлөннөөх уоттар төбөлөрө өрүтэ үөмэхтэһэн хаппыт хардаҕастары кытта туһуннулар. Эрилик Эристиин
Төлөннөөх кутаа иннигэр икки сыгынньах киһи иттэн акыһа олордулар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Үрдүк күүрээннээх, уохтаах, омуннаах, имэҥнээх. ☉ Пылкий, страстный, пламенный (напр., о любви)
Төрөөбүт дойдуга төлөннөөх таптал Үйэлээх сааска ыраастык күөдьүйдүн. И. Гоголев
Өстөөххө өс-санаа Өспөт төлөнүн Өрө күүрдээри, Өрүкүйэр сүрэҕим Төлөннөөх тылларын Дьүөрэлээн эрэбин. Күннүк Уурастыырап
Оҥостуоҕунан оҥостон, төлөннөөх трибун киэбин-киэлитин ыла сатыы турбут Васин тулуйумуна мичээрдээн кэбистэ. Э. Соколов

бурулуй

бурулуй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Эриллэ-эриллэ, ытылла-ытылла сүүрүгүр (түргэн сүүрүктээх өрүс, үрэх туһунан). ☉ Течь, описывая круги, образовывать водовороты
Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
Муустаах муора хотун Тоҕус түүннээх күн тухары Бурулуйда, будулуйда, булкулунна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уубут нэһииччэ сиирэ-халты харбаан, субу атахпыт тумсугар кэлэн бурулуйа сыппыта. Н. Заболоцкай
2. Үлэлээн-хамсаан эбэтэр олус итииттэн дэлби бус, итииргээ. ☉ Обильно потеть (от духоты, жары), лосниться от пота
Арыт туран түһээммин, Кустуу сылдьар буоларым, Отуу чэйин биһирээммин, Бурулуйа буһарым. Күннүк Уурастыырап
Флорида электроплиткаҕа эт соркуойдаан бэркэ диэн бурулуйа турар. БИ СТ
3. көсп. Кыыһырбыт, түрдэстибит көрүҥнэн; харааһын, уорастый, сабыһын. ☉ Потемнеть лицом, помрачнеть, нахмуриться, насупиться
[Пал Палыч] төрүт да хара киһи хаана хайдах эрэ бурулуйан ылла. Н. Заболоцкай
Тоҕуоруйбут норуот Долгуйарга дылы гынна, Болуоссат үрдэ Бурулуйарга дылы буолла. С. Васильев. Кыра аайыттан кыҥкыйдыы, кыыһыран бурулуйа сылдьар аргыс мэһэйи эрэ оҥорооччу. Я. Семенов