бессильный, слабый, вялый; утомлённый; заморённый; улук көлө а) заморённый упряжной скот; б) кляча; куйааска улук буол = становиться вялым в жару.

1. 1) труп (человека); 2) дохлая, павшая скотина; падаль; 3) малосильный, изнурённый скот; кляча; 4) устойчивая облачность без дождя; өлүгүн ыраастаан түһүөҕэ дождь выпадет после того, как разойдутся (эти) облака; 2. сонливый, тусклый, невыразительный (о лице); вялый; влүк сүрэх неисправимый лентяй.

1. даҕ., эргэр. Тугу да кыайбат, сатаабат (киһи); мөлтөх, куһаҕан (ат). ☉ Слабый, никчемный, без каких-л. способностей (о человеке); плохой, слабый, кляча (о лошади). Көлөөгө киһи. Көлөөгө ат
2. аат. суолт. Эмсэҕэлэнэн, оһоллонон үлэни кыайбат буолбут киһи, кэлиэкэ. ☉ Калека. Көлөөгө буолан сытаахтыыр
   ср. русск. каляга, калека

1. даҕ.
2. Сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Бессильный, слабый, вялый. Улук оҕо
3. көсп. Сылаалаах, салгымтыалаах, чуҥкук (хол., түүн). ☉ Унылый, скучный, безрадостный (напр., о ночи)
   Ол гынан баран, ол харах да ууларын, ол улук да түүннэри бэйэм саамай дьоллоох кэмминэн ааҕынабын. Суорун Омоллоон
   Күммүт улам уһуур уонна үрдүүр, Кыһыҥҥы улук түүн кылгаата. Таллан Бүрэ
   Улук олохтон туймаарыйбыт оҕолорго туох барыта сонун, көрнар курдук. Ф. Постников
4. аат суолт.
5. Сэниэтэ суох буолбут, күүһэ өһүллүбүт, нукаай курдук киһи. ☉ Бессильный, слабый, вялый человек
   [Миитэрэй] нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Күүһэ, сэниэтэ суох буолуу, сылайыы. ☉ Усталость, депрессия
   От тиэйэр уолум, Оронтон турбат Улукка сиэтэн. Эллэй
7. Киһини салгытар, сылатар, тохтообокко биир кэм уһуннук буолар туох эмэ. ☉ Что-л. монотонное, однообразное, скучное
   Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
   ◊ Улук буол — күүһэ, сэниэтэ суох буол, кыайан хамсаабат курдук буол. ☉ Становиться вялым, усталым, слабым
   Утуйарга улук буолан, Сытарга сыҥсаар буолан, Аһыырга ас аҕыйаан [Санаалара сарбыллар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Үрүҥ Уолан] Уҥуох-уҥуохтара Улук буолан бардылар. П. Ойуунускай
   Икки илиилэрэ улук буолан хаалара. И. Данилов. Улук көлө — 1) аһара сылайбыт, илистибит көлө (ат, оҕус, таба). ☉ Заморённый упряжной скот. Улук көлөнөн ырааппаккын; 2) мөлтөх, кырдьаҕас ат. ☉ Кляча. Аҕам ата кырдьан, улук көлө буолбут. Улук уу — уһуктубакка кытаанахтык утуйар уу. ☉ Крепкий сон
   Айдааны уутун быыһынан истэ, тулуйа сатаан баран, уһугар улук уута көтөн, Дуксуу үөхсэ-үөхсэ олоро биэрдэ. В. Миронов
   Биһиги, улук уу баһыйан, ити көрү-нары ситэ көрбөккө эрэ ырыа-тойук ньиргиэригэр бигэтэн, утуйан барбыппыт. Д. Таас
   Устунан хаһан да утуйбатах улук уутунан утуйбут. Н. Абыйчанин
   ср. др.-тюрк. улух ‘потрёпанный, старый’, алт. улук ‘тягостный, неприятный’

1. даҕ.
2. Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол., ат, таба туһунан). ☉ Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
   Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан
   Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. «ХС»
   Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы. «Кыым»
3. көсп. Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи). ☉ Горячий, полный силы, чувств; дерзкий (человек)
   Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров
   Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай
   Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт: Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэн. В. Сивцев
4. көсп. Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
   Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев
   Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
5. аат. суолт.
6. Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба. ☉ Необъезженная лошадь или дикий олень
   Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова
   Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников
   Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар. «Кыым»
7. Уох, омун, эрчим. ☉ Пыл, огонь, темперамент
   [Абааһы уола — удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа. ТТИГ КХКК
   ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’