корень || корневой; үүнээйи силиһин системата корневая система растений; силистзри туура тарт = вырвать с корнем (растение); силис тарт = пустить корни.

имеющий корень, корневище; с... корнем, с... корневищем; дириҥ силистээх от трава с мощной корневой системой.

корневое утолщение берёзы; удьурҕай уктаах быһах черенок ножа из корневого утолщения берёзы.

вразн. знач. система;философская система философскай система; система гласных звуков аһаҕас дорҕооннор системалара; корневая система растения үүнээйи силиһин системата; энергетическая система энергетическэй система; избирательная система быыбардыыр система; премиальная система оплаты хамнас төлөбүрүн премиальнай системата; речная система өрүс системата (1) өрүс салааларыныын; 2) собир. ханнык эмэ дойду өрүстэрин уопсай ту руга).

аат.
1. Балык, үөн-көйүүр эбэтэр кыыл төрүөҕэ. ☉ Молодь рыбы, личинки насекомых, приплод животных
Дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Ыран өксөччү тартарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов
Чыып [кутуйах] буор анныттан ханнык эрэ хомурдуостар ыамаларын булан ылбыта. В. Бианки (тылб.)
2. көсп., эргэр. Ким эмэ ыччата, төрүөҕэ. ☉ Чей-л. потомок, отпрыск
Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэркиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
«Биллэр дьон ыамалара эбиттэр, — дии саныыр. — Онно-манна тиийэн-түгэнэн, кинилэртэн киһи тугу да кистиэ суох». Н. Якутскай
Ыамаларыҥ сыгынньах истэрэ кытара сылдьар. И. Гоголев
3. көсп., бот. Үүнээйи силиһин самалык үнүгэһэ. ☉ Отпрыск корневой, придаточный побег (у растения)
Биэ эмиийин уонна атын да үүнээйилэри силис ыамаларынан ууһаталлар. КВА Б
Кэйигэс уга ыамаларынан ууһуур. КВА Б
Ыт тылын силиһин ыамаларын уһуна биир квадратнай миэтэрэлээх сиргэ тоҕус уон миэтэрэҕэ тиийэр. ЛИК СОТҮҮүТ
4. көсп., сөбүлээб. Киһини (ордук оҕону, эдэр киһини) төрүттэринэн үөҕүү курдук туттуллар. ☉ Бранное слово, обычно адресуемое ребёнку или молодому человеку по отношению к их происхождению, отродье
Лобуох ыамата чолоҕор, оттон бэйикэй! Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эйиэхэ төрөппүт ийэҕинээҕэр, кырдьык иннигэр өлөн эрэр бырааккынааҕар ити туора топпут, кытарчы уойбут баай ыамалара ордук буоллахтара дии! С. Ефремов
Ол иһин, тууһут Ньукулай ыамата туох аанньа буолуой. М. Попов
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал Төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай. Төрүт киһи төрүөҕэ Ытык киһи ыамата Буолуо дии санааммын, Үтүө киһи истэҕэ диэммин Алта уонча сүүстээх остуол аһа Астаабытым таах хааллаҕа. Саха фольк.

аат.
1. Үүнээйи буор анныгар баар тирэнэр, аһыыр биир эбэтэр элбэх утахтаах салаата. ☉ Корень (растения)
Силиһэ суох мас үүммэт (өс хоһ.). Мас тирэнэр силиһигэр, Киһи — бар дьонугар. «ХС»
Үүнээйи силиһинэн тыынар буолан олус сииктээх кырыс буорга тумнастан өлөр. ФНС ОС
2. көсп. Ким-туох эмэ төрдө, саҕаланыыта. ☉ Основа, начало, истоки, корни кого-чего-л.
Таптааҥ, төрөөбүт норуоту, Кини силиспит буолар дии. П. Тобуруокап
Биһиги онно тойоттор силистэрин туһунан кэпсэппиттээх этибит эбээт. Амма Аччыгыйа
Саха литературатын фольклорнай силистэрэ — атын бөдөҥ чинчийиилэр тиэмэлэрэ. СГС СЛКСБ
♦ Силис (силис-мутук) тардар — төрүттэнэн, үөскээн, сайдан, олохсуйан барар. ☉ Пускать корни
Ханнык баҕарар суруйааччы айымньыта тустаах кэмтэн силис тардан үөскүүр. Софр. Данилов
Улам-улам кини дууһатыгар бэйэ кыаҕар эрэмньи үөскээн, силис тардан испитэ. Н. Лугинов
Саха үгүс топонимическай тиэрминнэрэ монгуол, бүрээт тылларыттан силис тардаллара үчүгэйдик биллэр. «ХС»
Үчүгэй даҕаны, куһаҕан даҕаны кыраттан силис-мутук тардан барар. «ХС». Силиһиттэн (силистэри) түөр — төрдүттэн, бүтэһиктээхтик суох оҥор. ☉ соотв. вырвать с корнем
Биир кинээс тыына быһыннаҕына, атын кинээс туруоҕа. Онтон олох уларыйбат. Силиһиттэн түөрүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
[Киирик:] Сир түҥэтигэ буолбута, кулаактары силистэри түөрэр күн кэлбитэ. С. Ефремов
◊ Силис астаахтар — аһылык буолар суон киин силистээх үүнээйилэр (моркуоп, сүбүөкүлэ уо. д. а.). ☉ Корнеплоды
Силис астаахтар тымныы хаарыйан буорту буолбут уонна сытыйбыт уктарын сиилэстиэххэ сатаммат. САС
Силис астаахтар сибиинньэ хамаҕатык сиир сиэдэрэй аһылыгынан буолаллар. КПИ СИиУо
Глоксиния — баархаттыҥы ньуурдаах улахан сэбирдэхтэрдээх силис астаах үүнээйи. Дьиэ к. Силис мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
— Куһаҕаны ол мутукпутун кытта аҕалбыппыт, тыаттан. Мин билэбин дуо? — Ол дуо? Силис мундута. А. Сыромятникова. Силис сыарҕа — тиит мас силистэри ылыллыбыт умнаһыттан оҥоһуллар ыллыктаах сыарҕа (силиһэ сыарҕа сыҥааҕа буолар). ☉ Сани, полозья которых сделаны из ствола лиственницы, взятой вместе с корнем (корень используется для передней дугообразной части полозьев)
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэрин-хомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап
Оҕуһун силис сыарҕаҕа көлүммүтэ, таһаҕаһын тиэммитэ. И. Находкин
Оҕус көрөөччү В. Максимов бэйэтиттэн сыҥаахтаах силис сыарҕаны оҥорбута. «ХС». Силис уута — тыа хаара-мууһа ууллан үөскүүр уу (саас хонууга, алааска хаар ууллан бүппүтүн кэннэ). ☉ Талая вода в лесу, на полях
Сырдык үрүччэ, Ардах түспүччэ, Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Силис уута дьигиһийдэ, амах уута асхарыйда, мутук уута чорулаата. Ньургун Боотур
Бүгүн бэҕэһээҥҥитээҕэр ордук күүскэ ириэрдэ — хаар уута халыйа, силис уута сиккирии түһэргэ дылы буолла. А. Бэрияк. Силис ыамата — тутаах силистэн тахсар эдэр салаа. ☉ Отпрыск корневой
Сыыс от сиэмэтинэн эрэ тарҕанар буолбатах. Кинилэр силиргэхтэринэн уонна силис ыамаларынан эмиэ тарҕанар идэлэммиттэр. ЛИК СОТҮҮүТ
ср. др.-тюрк. йылдыз ‘корень, основание’