1) имеющий стадо, косяк, табун, стаю; с... стадом, с... косяком, с... табуном, с... стаей; үөрдээх атыыр жеребец с косяком кобылиц; 2) имеющий какое-л. количество голов (о стаде, косяке, табуне, стае); тыһыынчанан үөрдээх таба тысячное стадо оленей.

I 1) стадо; табун, косяк; стая; рой; үөр таба стадо оленей; атыыр үөрэ косяк лошадей; үөр туруйа стая журавлей; үөр бөрө стая волков; бырдах үөрэ комариный рой; балык үөрэ косяк рыб; 2) член, особь (стада, табуна, косяка, стаи); атыыр тоҕус үөрэ жеребец с девятью кобылами; 3) перен. орда, банда; клика; өстөөх үөрэ вражья орда.
II миф. ёр (1) злой дух; 2) душа покойника); үөр буол = превратиться в ёра # тыыннаах үөрэ он поразительно похож на родителя или родственника.

стать косым, кривым; аан холуодатахаадьастыбыт косяки двери перекосились.

1) волосы на висках; чанчыга маҥхайбыт у него виски поседели; 2) перен. нижняя боковая сторона чего-л.; оһох чанчыга нижняя боковая часть камина; аан чанчыга низ косяка двери.

I
аат. Аан халҕанын, түннүк арааматын туруорарга, олордорго аналлаах, бурууһунан оҥоһуллар модьу араама. ☉ Рама из брусьев для дверей, окон, косяк, стояк
Микиитэ, түннүк холуодатыгар тахсан им-дьим ону-маны саныы олордо. Амма Аччыгыйа
Туоскун дьиэ аанын холуодатыгар, аатыгар эрэ, угуллубут, хатаммыт күлүүстээх боробуойу сулбу тарта. Софр. Данилов
Икки хос араама, түннүктэр холуодалара эмиэ үрүҥ лааҕынан сотуллубуттар. Я. Семёнов
II
аат. Оонньуур хаарты толору ахсаана, бүтүннүүтэ. ☉ Комплект игральных карт, колода
Хотоҥҥо холуода хаарты баар үһү (тааб.: чаҥкычах). Хонуу ортотугар холуода хаарты сытар үһү (тааб.: ампаар). [Мааппа] түөрт холуода хаартыны кытта түөрт буоскабай чүмэчини киллэрэн остуол түөрт өттүгэр туруорда. Саха нар. той. IV
Эмээхсин туора хотунун остуол ортотугар ууран баран, хаарты холуодатынан үс төгүл күнү утары күрүөлүү эргиттэ. Г. Угаров

разделять, разъединять; отделять; торбостору ынахтартан араар = отделить телят от коров; муҥханы иҥнигэстэн араар = отцепить невод от коряги; балыгы илим тэн араар = освободить рыбу из сети; холбуут араар = делить на части (напр. тушу); атыыр үөрүн араарбыт жеребец отделил своё стадо (от общего косяка); баайын араарбыт он отделил своё состояние (напр. от общего с родителями хозяйства); оҕо киһини өссө араарбат ребёнок ещё не узнаёт людей (букв. не отделяет людей друг от друга); дьахтары араар = а) уводить жену (из родительского дома); б) бросать жену, разводиться с женой; в) отбивать чужую жену; разводить чужую жену # илиитин араарбакка үлэлиир он работает, не покладая рук.

аат.
1. Аан холуодатын алын өттө, аан боруога. ☉ Дверной порог
Сиидэркэ сэрэнэ-сэрэнэ аан модьоҕотун атыллаата. И. Гоголев
Аан аһыллыбытыгар балаҕан үрдүк модьоҕотун атыллаан параднай мундирын кэппит уонна саабылатын иилиммит хаһаак начаалынньыга киирэн кэллэ. «ХС»
Мин сылабаары көтөҕүөх сирбэр көтөҕөн, соһуох сирбэр соһон, быһа астаһан аан модьоҕотун нэһиилэ туораттым. Тулхадыйбат д.
2. Туох эмэ үрдэлэ, үрдүк бүүрүгэ. ☉ Окаймляющая часть чего-л. в виде выступа, выступ
«Тоҕо, ө лб өп пү н! …… К эбис, тах сыыһыбын», — д и э н [Чүөчээски] ойбон модьоҕотуттан илиитинэн тутуста. Суорун Омоллоон
Ыраах, көҕөрүмтүйэн көстөр өрүс модьоҕо мыраанын кэтэ ҕиттэн этиҥ былыта өрө күү рэн тахсан иһэрэ. Н. Якутскай
Кыһын Алдан өрүһүн модьоҕо хайатыгар бултуу кэлбиттэрэ. «ХС»
3. Көмүлүөк оһох холумтана. ☉ Ше с т о к камелька
Бобо кууһан киллэрэн буор оһох модьоҕотугар бырахта. Саха нар. ыр. II
Модьоҕо иннигэр ийэтэ эмээхсин оҕо этэрбэһин тигэн кыҥастаһар. Суорун Омоллоон
Умуллубут оһох модьоҕото, төһө да үрбүтүҥ иһин, күөдьүйэн кэлиэ суоҕа. Софр. Данилов
Э м э э х с и н модьоҕоҕо ч у г а һ а а н - - ч ох тардан оһоҕостору уокка быраҕаттаан, буһаран боччугунатта. Болот Боотур
4. көсп. «Төрөөбүт-үөскээбит алаһа дьиэм» диэн суолтаҕа. ☉ В значении «от ч ий дом»
Ми н б э й э л э эх б эй эм т ө р ү т модьоҕобор тиийэр буолбуппун, дьонумсэргэм, дьүөгэлэрим ортолоругар олорор, сылдьар дьолломмуппун. «ХС»
Эҕэрдэ эйиэхэ, мин ытык модьоҕом! Чуҥкуйа кэтэһэр, мин доҕор дьоннорум Атыллаан элэппит сирдэрэ. К. Кулиев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ буолар кэмин саҕаланыыта, саҥа кэрдииһэ. ☉ Преддверие, начало, граница чего-л.
Биһиги билигин уус-уран айар тыл үлэтиттэн күүһэталаана суохтар туоруур, туоратыллар кэмнэрин модьоҕотун атыллаан эрэбит. П. Ойуунускай
Эн билигин да дьоллоох киһигин. Букатын кырдьа, б у орайа иликкинэ саҥа олох модьоҕотун атыллаатыҥ. И. Гоголев
6. көсп. Туох эмэ муҥур уһуга; тиийиэхтээх кирбиитэ. ☉ Последняя черта, рубеж; конец, завершение чего-л.
Биһиги сыһыаммыт саамай тиһэх молдьоҕоҕо тиийбитин мин, кэргэннээх эҥин, үөрүйэх киһи буоларым быһыытынан билбитим. Далан
Биһиги поэт Сергей Степанович Васильевтыын …… кыргыһыы сипсиэрдээх буолагар, кини уотунан уһуутуу сытар инники модьоҕотун кэрийэ хааман, этэҥҥэ эргиллэн дойдубутугар кэллибит. Суорун Омоллоон
Капиталистическай дойдуларга биэнсийэҕэ тахсар саас модьоҕото үрдүк. И. Аргунов
ср. уйг. босуҕа, туркм. босага, кирг. босого, каракалп. босого, эвенк. босого ‘порог (в доме)’, бур. можо ‘косяк’ (двери)

I
туохт. Туохтан эрэ санааҥ олус астынан, дуоһуйан, көтөҕүлүн, дэбдэй. ☉ Радоваться
Һа, аны кус кэһиилээхтэр, бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Сурук тутар үчүгэйиэн! Чэпчии, үөрэ түһэҕин. П. Тобуруокап
«Үөрэ истиэх тустааххын, Үлэлиэҕиҥ!» — диэн тылы, Үөрэ этиэх тустааххын «Үлэлиибин!» — диэн тылы. С. Данилов
«Хата, оҕом Аанаҕа дьукаах түбэспититтэн үөрэ олоробун», — диэтэ Мавра. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. өгир, өгүр ‘радоваться’
II
аат.
1. Биир көрүҥнээх көтөр, сүүрэр элбэх буолан сылдьар бөлөҕө. ☉ Группа животных, птиц, насекомых одного вида: стадо, стая, табун, косяк, гурт. Хаас үөрэ. Үрүмэччи үөрэ
□ Чооруос халыҥ үөрэ ирбинньиктэнэн ааһа көттө. Амма Аччыгыйа
Арҕаа толоон түгэҕэр ньирэйдэр хойуу үөрдэрэ буралла сырсаллар, мэҥирээн эйээрэллэр. М. Доҕордуурап
Уруккута эбитэ буоллар, манан, арай, үөр балыктар сэллээн ааһыа эбиттэрэ буолуо. В. Яковлев
Дэриэбинэ таһыгар дьэллик ыт үөрэ үөскээн, куобах оҕотун, бэйэтин да күүскэ тутар. ПАЕ КБАТ
△ Ханнык эмэ үөртэн биир чилиэнэ (хол., атыыр үөрүттэн). ☉ Член, особь стада, табуна, косяка, стаи. Атыыр тоҕус үөрэ. Отучча үөрдээх мороду
□ Чэлгийэн көстөр күөх хотоол нөҥүө өттүнээҕи сырыынньа томторго холкуос дуул атыыра отучча үөрүнүүн таалалаан тураллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Өстөөх дьон бөлөҕө. ☉ Вражеская банда, орда, свора
Өссө сэрии буоллаҕына, Өстөөх саба түстэҕинэ — Көҥүл, дьоллоох олохпутун Көмүскэһэ барыахпыт, Күөмчүһүттэр үөрдэрин Күдэн гынан эһиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Фашист үөрүн күлгэ көмөн, Көҥүл күнэ оонньуо. Эллэй
◊ Атыыр үөрэ көр атыыр II
Үс атыыр үөрүн аҕалан далга хаайталаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Туобуйа баай улахан хара тураҕас атыырын үөрэ Хатыҥ үрэх эҥээригэр хаһан аһыы сылдьар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк. үгүр, тат. оер, алт. үйүр, үүр ‘стадо, табун, стая’
III
аат., миф., эргэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, куһаҕаннык өлбүт эбэтэр өлөн баран хараллыбатах киһи кута илэ абааһы буолан сылдьыыта. ☉ По поверьям якутов: превращение души покойника, не нашедшей успокоения, в үөр — злого духа, который причиняет живым всякие беды и несчастья
Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс кэнники үөр буолан Болугур айыытын, Алтан айыытын, Мэлдьэхси айыытын, Игидэй айыытын кытта бииргэ аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар аттаах буолар этэ. Саха фольк. Былыр бу бабаарынаҕа түөрт булчут быстаран өлбүттэрэ үһү. Үөрдэрэ билиҥҥэ дылы илэ сылдьар дэһэллэр. Суорун Омоллоон
«Харатаайаптаах моҥнон өлбүт кыыстара Маайа үөр буолан сылдьарын көрбүттэр», — диэн кэпсээн тарҕанна. Н. Якутскай
♦ Үөрэ ытаан ааһар эргэр., миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, өлбүт киһи үөрүн (дууһатын) абааһылар кини тыыннааҕар сылдьыбыт сирдэринэн кэритэллэр. Үс хонук иһигэр кэритэн бүтэриэхтээхтэр, ол иһин ыксатан таһыйаллар, онтон өлбүт киһи үөрэ ытыыр. Үөр ытаан ааһара кулгаах чуҥкунуурунан биллэр дии саныыллара. ☉ По древним верованиям якутов: после смерти человека злые духи заставляли его душу облетать в течение трёх суток все места, которые умерший посещал при жизни
Поторапливая, злые духи стегали душу умершего, отчего она плакала. Плач души умершего отдавался звоном в ушах кого-л.. Өлбөтөхпүнэ төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Күһүҥҥү хараҥаҕа үөр хаас кылыкынаан ааспат, өлбүт киһи үөрэ ытаансоҥоон ааһар. И. Гоголев
ср. каракалп. үрей ‘призрак’, хүрей ‘привидение’