сущ
крокодил

прил. крокодил; чемодан крокодиловой кожи крокодил тириитэ чымадаан; # крокодиловы слёзы кураанах харах уута (сымыйанан кэмсиммитэ буолуу).

аат. Саха сиригэр балачча киэҥник тарҕаммыт бороҥ өҥнөөх, уһун кутуруктаах, биэстэн уон биэскэ диэри сэнтимиэтир уһуннаах сыылар харамай, сиппит оҕону төрөтөн ууһуур күлгэри көрүҥэ. ☉ Ящерица живородящая
1892 сыллаахха Аргентинаҕа хаһыы бириэмэтигэр …… мегатерия диэн тыймыыт өлүгүн алта миэтэрэ дириҥтэн булбуттара. ЭБЭДьА
Хордалаахтарга, ланцетниктан ураты, балыктары, уу-хонуу харамайдарын (баҕаны, тыймыыты уо. д. а.), сыылааччылары (күлгэрилэри, моҕойдору, чарапаахыны, крокодилы), көтөрдөрү уонна кыылы-сүөлү киллэрэллэр. ББЕ З
Өрөһөлөнөн сытар хаппыт сэбирдэхтэртэн тыймыыт хачыгыраан түспүтэ. Р. Тагор (тылб.)

аат дьөһ.
1. Хайааһын буолар эйгэтин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, места действия (в, среди)
Сотору соҕус будулҕан ортотугар туох эрэ барыаран көстөр. Н. Якутскай
Баһаар дьоно, туманнаах сарсыарда күөлгэ уста сылдьар үөр кус курдук, быыл ортотугар айманаллар. Эрилик Эристиин
Кини бу дьикти айылҕа ортотугар, быстах да буоллар, олоруом, оттон аҕам үйэлээх сааһын тухары олоруо, — дии санаан, үөрэкөтө аҕатыныын күлүккэ чэйдии олордо. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын буолар көстүүтүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении явления, процесса, в центре, среди которого совершается действие (в, среди)
— Сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара уонна гражданскай сэрии уотун ортотугар сылдьан бэйэлэрин көҥүллэрин, бэйэлэрин былаастарын көмүскээбиттэрэ. А. Бэрияк
Элбэх эрэйин ортотугар биир сүҥкэн дьолунан ааҕыллара — ол [Бурхалей] чэбдигэ этэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ көрүҥүн, туругун көрдөрөр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении вида, состояния чего-л. (в, среди)
Кини күлэ-оонньуу сылдьара, ааҕан чоргуйа олороро, кыһыл хаалтыһа көһүннэ, онтон… онтон хаан ортотугар хараҕын быһа симэн баран сытара көстөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Дьэллик бастаан түһээтим дии санаабыт, онтон биирдэ өйдөммүтэ, уу ортотугар сытар үһү. Н. Заболоцкай
Барыта баар. Ас-үөл ортотугар сылдьар дьон буоллахпыт дии. С. Ефремов
4. Ким, туох эмэ эйгэтин, төгүрүктээһинин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, окружения кого-чего-л. (среди)
Дьиҥнээх сэбиэскэй киһи хаһан да дьон ортотугар, үлэ үөһүгэр буолааччы. Суорун Омоллоон
Былыр, гражданскай сэрии саҕана, биһиги чекаҕа үлэлии сылдьан, манна үрүҥнэр ортолоругар икки буолан хаайтаран хаалбыппыт. С. Ефремов
Аана кинилэр ортолоругар аҕатын уонна Костяны көрдөөн көрбүтэ да, булбатаҕа. Н. Заболоцкай
Ол икки ардыгар Олор [кукаакылар, кэҕэлэр] ортолоругар Мэкчиргэ кэлэн Мэлэс гына түспүтэ. С. Васильев
5. Хайааһын буоларыгар баар, туоһулуур предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении когочего-л., присутствующего при данном действии, выступающего его свидетелем (при)
Хата, суут ортотугар аахсыахпыт. А. Софронов
Бу кыһын Тыҥырах Сэмэн ортотугар икки муунта табаҕы, арыыны биэрбитим. Н. Неустроев
6. Хайааһын буолар бириэмэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении времени совершения действия (во время)
Онтон Симферопольга кэлэн, богуонтан түһэр сүпсүлгэн ортотугар эттим: «Табаарыс, балтараа суукка бииргэ айаннаатыбыт. Үгүһү кэпсэттибит. Билсэргэ сөп буолла». Амма Аччыгыйа
Сыбаайба ортотугар туран Костя аҕатыгар: «Миэхэ эн харчыҥ, сүөһүҥ наадата суох!» — диир. Суорун Омоллоон
Маннык балысхан үлэ ортотугар, хата, уһанар дьиэ аана аһылынна. И. Никифоров
◊ Хараҕын (хараҕым) ортотугар — ким эмэ, кимнээх эмэ баалларына. ☉ В присутствии кого-л., в поле зрения, на глазах кого-л.
Кини дьоллоох олох туһунан саныыр уонна ол санаатын кытта мин хараҕым ортотугар хонук хонон турдах аайы үүнэн иһэрэ. А. Бэрияк
Соторутааҕыта бөдөҥ крокодил үгүс дьон хараҕын ортотугар уон үс саастаах уолу ыйыстан кэбиспитэ. «Кыым»