см. орто 3.

1. 1) средний; орто температура средняя температура; орто оскуола средняя школа; орто арифметическай мат. среднее арифметическое; орто дойду миф. средний, срединный мир, земля; орто бааһынай середняк; орто тарбах средний палец; 2) посредственный; орто сыана посредственная оценка; 2. середина; тохсунньу ортото середина января; күн ортото полдень; хаба орто см. хаба III; хабайар хаба ортото см. хабайар; 3. в роли служебного имени: ортотугар среди; посреди; дьон ортотугар а) среди людей; б) публично; суол ортотугар среди, посреди дороги; ортотунан а) посредине, на середине; быа ортотунан быһынна ремень порвался посредине; хонууну ортотунан посредине поля; б) между, среди; дьону ортотунан среди людей; ортотуттан с середины; от середины; ортотуттан ыл = взять, брать с середины # сүрэҕим ортотунан по сердцу, по душе.

аат дьөһ.
1. Хайааһын буолар эйгэтин, миэстэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, места действия (в, среди)
Сотору соҕус будулҕан ортотугар туох эрэ барыаран көстөр. Н. Якутскай
Баһаар дьоно, туманнаах сарсыарда күөлгэ уста сылдьар үөр кус курдук, быыл ортотугар айманаллар. Эрилик Эристиин
Кини бу дьикти айылҕа ортотугар, быстах да буоллар, олоруом, оттон аҕам үйэлээх сааһын тухары олоруо, — дии санаан, үөрэкөтө аҕатыныын күлүккэ чэйдии олордо. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын буолар көстүүтүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении явления, процесса, в центре, среди которого совершается действие (в, среди)
— Сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара уонна гражданскай сэрии уотун ортотугар сылдьан бэйэлэрин көҥүллэрин, бэйэлэрин былаастарын көмүскээбиттэрэ. А. Бэрияк
Элбэх эрэйин ортотугар биир сүҥкэн дьолунан ааҕыллара — ол [Бурхалей] чэбдигэ этэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ көрүҥүн, туругун көрдөрөр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении вида, состояния чего-л. (в, среди)
Кини күлэ-оонньуу сылдьара, ааҕан чоргуйа олороро, кыһыл хаалтыһа көһүннэ, онтон… онтон хаан ортотугар хараҕын быһа симэн баран сытара көстөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Дьэллик бастаан түһээтим дии санаабыт, онтон биирдэ өйдөммүтэ, уу ортотугар сытар үһү. Н. Заболоцкай
Барыта баар. Ас-үөл ортотугар сылдьар дьон буоллахпыт дии. С. Ефремов
4. Ким, туох эмэ эйгэтин, төгүрүктээһинин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, окружения кого-чего-л. (среди)
Дьиҥнээх сэбиэскэй киһи хаһан да дьон ортотугар, үлэ үөһүгэр буолааччы. Суорун Омоллоон
Былыр, гражданскай сэрии саҕана, биһиги чекаҕа үлэлии сылдьан, манна үрүҥнэр ортолоругар икки буолан хаайтаран хаалбыппыт. С. Ефремов
Аана кинилэр ортолоругар аҕатын уонна Костяны көрдөөн көрбүтэ да, булбатаҕа. Н. Заболоцкай
Ол икки ардыгар Олор [кукаакылар, кэҕэлэр] ортолоругар Мэкчиргэ кэлэн Мэлэс гына түспүтэ. С. Васильев
5. Хайааһын буоларыгар баар, туоһулуур предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении когочего-л., присутствующего при данном действии, выступающего его свидетелем (при)
Хата, суут ортотугар аахсыахпыт. А. Софронов
Бу кыһын Тыҥырах Сэмэн ортотугар икки муунта табаҕы, арыыны биэрбитим. Н. Неустроев
6. Хайааһын буолар бириэмэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении времени совершения действия (во время)
Онтон Симферопольга кэлэн, богуонтан түһэр сүпсүлгэн ортотугар эттим: «Табаарыс, балтараа суукка бииргэ айаннаатыбыт. Үгүһү кэпсэттибит. Билсэргэ сөп буолла». Амма Аччыгыйа
Сыбаайба ортотугар туран Костя аҕатыгар: «Миэхэ эн харчыҥ, сүөһүҥ наадата суох!» — диир. Суорун Омоллоон
Маннык балысхан үлэ ортотугар, хата, уһанар дьиэ аана аһылынна. И. Никифоров
◊ Хараҕын (хараҕым) ортотугар — ким эмэ, кимнээх эмэ баалларына. ☉ В присутствии кого-л., в поле зрения, на глазах кого-л.
Кини дьоллоох олох туһунан саныыр уонна ол санаатын кытта мин хараҕым ортотугар хонук хонон турдах аайы үүнэн иһэрэ. А. Бэрияк
Соторутааҕыта бөдөҥ крокодил үгүс дьон хараҕын ортотугар уон үс саастаах уолу ыйыстан кэбиспитэ. «Кыым»

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту

n. middle, center, a. central, intermediate; күн ортото n. midday, noon