сов. что 1. өҥүн суох гын, өл-бөөрт, кубарыт; 2. перен. (сделать невыразительным) мөлтөт, өлбөөдүт.

кубарыт диэнтэн дьаһ
туһ. «Хонуубутун, толооммутун Кубарыттарыахпыт суоҕа!» — диэн Аан дархан андаҕары Андаҕайдахпыт буоллун! С. Васильев

кубарыт 2 диэнтэн төхт
көрүҥ. Соторутааҕыта тарпыт эрээри эмиэ бөппүрүөскэ эриннэ. Ол эринэн бүтэрин кытары ытыалаан кубарыталаатылар. К. Симонов (тылб.)

эмсэҕир диэнтэн дьаһ
туһ. Строд этэрээтин кытта иккитэ киирсиигэ тахсыбыт улахан сүтүктэр Пепеляев дружинатын лаппа эмсэҕирдибиттэрэ. «Ленин с.». Харах уута күөх кырсы эрэ Хагдарытан хатарбат, Дьон сүрэҕин эмсэҕирдэн Чоҥкуйа кубарыта куурдар. К. Туйаарыскай

туохт. Таҥара дьиэтин сиэрин-туомун толорон, кэргэннии буолууну бигэргэт. ☉ Венчать, обвенчать
Кини [Доропуун] кыыһын халыҥ харчыга, ыарахан сулууга, улахан халыымҥа биэрбитин, чып кистэлэҥинэн таҥара дьиэтигэр илдьэн, кыыһын сөбүлээбэт киһитин кытта бэргэһэлэтэн кэбиспитин барытын мэлдьэһэн кубарыппыта. А. Бэрияк
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн, Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, Аймахтарын арыаллатан, Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы

сыһ. Биллибэтинэн, көстүбэтинэн, ким да атын билбэтин, көрбөтүн курдук, саһыаран. ☉ Тайно, втайне, незаметно, под большим секретом
Тоойуом, Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Амма Аччыгыйа
Сотору буолаат, сир аннынан, бэрт кистэлэҥинэн, «ыраахтааҕы оробуочайдары ытыалаабыт үһү», — диэн сурах иһиллэр. Н. Якутскай
[Доропуун] чып кистэлэҥинэн кыыһын сөбүлээбэт киһитин кытта бэргэһэлэтэн кэбиспитин мэлдьэһэн кубарыппыта. А. Бэрияк

чөҥөрүй диэнтэн дьаһ
туһ. [Чыычаах] Уҥмута, дөйбүтэ, Симиэт бэчээтэ сирэйин кубарыппыта, Өлүү бэлиэтэ көмүскэтин чөҥөрүппүтэ. Суорун Омоллоон
Элбэх хаан тохтуулаах охсуһуулар ааспыттарын сир хара буорунан тибиллэн, чөҥөрүтэ хаһыллан сытара …… кэрэһэлиирэ. Софр. Данилов
Билиҥҥи дьахтарым, ыраас халлаан өҥүнүү чөҥөрүттүбүт күөх харахтаах, көмүс саһарҕа баттахтаах …… ырыаҕа ылланар дьиҥнээх нуучча кырасаабыссата. Тумарча

ЧЫП КИСТЭЛЭҤИ- НЭН сыһ. Кистиэххинэн кистээн, биир да киһиэхэ эппэккэ, көрдөрбөккө эрэ. ☉ Совершенно секретно, тайно, абсолютно конфиденциально
Барытын чып кистэлэҥинэн тэрий. Сөп дуо? Болот Боотур
Дьармаанньыйа ыраахтааҕытын сэриилэрэ Бөтөрбүүр куорат диэки улам чугаһаан иһэллэрин туһунан чып кистэлэҥинэн кэпсээн сири аннынан сыылан эрэр. М. Доҕордуурап
Чып кистэлэҥинэн таҥара дьиэтигэр илдьэн кыыһын сөбүлээбэт киһитин кытта бэргэһэлэтэн кэбиспитин мэлдьэһэн кубарыппыта. А. Бэрияк

I
туохт. Тымныыны аҕалан күүскэ үр, илгийэн сири-дойдуну хастаа (үксүн күһүҥҥү тыал туһунан). ☉ Дуть, задувать (об осеннем холодном, пронзительном, резком ветре). Хотуттан тымныы тыал сыырда
◊ Отун-маһын сыырар тыал — маһы кубарытар, хагдарытар күһүҥҥү тыал. ☉ Ранний осенний ветер, от которого блёкнет, сохнет растительность. Хас да күнү быһа отун-маһын сыырар тыал түспүтэ, ол кэнниттэн улам тымныйан барбыта. Сылык сыырар тыал — тымныыны аҕалар күһүҥҥү тыал. ☉ Осенний ветер, предвещающий наступление холодов. Быйыл сылык сыырар тыал эрдэлээтэ
ср. туркм., осм. йаар, йар ‘раскалывать’, тюрк. сыр, сыйыр ‘снимать кожу, срывать листья с деревьев (о ветре)’
II
аат. Өрүс, үрэх, күөл эбэтэр аппа кытылын туруору эниэтэ, үрдэл сир. ☉ Горка, холм, возвышенность
Итиэннэ, уһуутаан баран, үрэх сыырын өрө хааман, …… эмэҕирбит чөҥөчөккө олордо. Софр. Данилов
Ол кэмҥэ кырса күнүстэри-түүннэри хаамар, ас көрдөөн муора кытылын хааһын, сыырын аннын кэрийэр. Н. Якутскай
Сыыр үрдэ, сыыр хааһа бүтүннүүтэ сааскы туундара үөрүүтүнэн туолбут, хас талах, аппа кэп-кэбиргэс, бэп-бэбиргэс саҥанан оргуйбут этэ. Н. Заболоцкай
♦ Сыыр (күрүө) намыһахтыы көр күрүө
Нохоо, Уулаах! Ити эн өйдөөх өйдөөхтүк саҥараҕын. Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
Сыыр намыһахтыы ити уол үрдүгэр түһэҕин дуу? Ити уол эйигин хайаата? Ф. Захаров
Василий Семёнович уола хотторон эрэриттэн киҥэ-наара холлон барбытын сыыр намыһахтыы эмээхсининэн таһаарда уонна туран тэлэбиисэр саҥатын улаатыннарда. «ХС»
◊ Сыыр чыычааҕа — төбөтүгэр икки муос курдук хара түү чорбохтордоох, күөмэйин анныгар сырдык араҕас түүлээх, хара моойторуктаах, кыһыллыҥы толбонноох бороҥ өҥнөөх хоту ааһар күөрэгэй бииһэ чыычаах. ☉ Рогатый или полярный жаворонок. Кыраһа хаарынан кынаттанан, Сытыы тыалынан атахтанан, Сыыр чыычааҕа ааттанан Сырылаччы көтөн кэллэ. Саха фольк.
ср. ДТС сырт ‘возвышенность, сырт’, йар ‘яр, овраг’, кум. яр, уйг. йар ‘утёс, скала; крутой берег; обрыв’
III
аат. Үүттэн анал технологиянан оҥоһуллар кытаанах эбэтэр кытаанахтыҥы үрүҥ ас. ☉ Сыр
Тураах... сыыр элээмэтин тумсугар туора ытыран, кини аҕай буолан олорор эбит. П. Ойуунускай. Кыракый холуста мөһөөччүктэн килиэби уонна сыыры ылан Сүөдэргэ уунна: «Мэ, манан оҕоҕутун аһатыҥ!» Н. Якутскай

сыһ. Күүскэ, олус, наһаа (хай. суолтатын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Сильно, очень, чрезмерно (усиливает знач. гл., обозначает высшую степень, силу совершения действия)
Сарсыҥҥытыгар хараҕым дэлби иһэн турбутум. Онтон ыла куһаҕан харахтаммытым. Амма Аччыгыйа
Хас да чаас устата дьиэни көрдүү сатаабытым. Булбатым. Өлө сылайбытым уонна дэлби аччыктаабытым. Н. Якутскай
Дэлби тиритэн, көлөһүнэ саба түһэрин былаатынан соттумахтыыр. М. Доҕордуурап
◊ Дэлби бар (ыстан) - 1) эмискэ лүһүгүрээ, ньиргийэ түс. ☉ Загреметь, загрохотать, загромыхать; бабахнуть
Саа тыаһа дэлби барар. Күннэй хаһыытаабытынан охтон түһэр. Суорун Омоллоон
Билии тыаны үрдүнэн ракета уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап; 2) көсп. кыыһыран, абаланан, хайыаххын да булума эбэтэр кыыһыран хаһыытаа. ☉ Сильно рассердиться, разъяриться, прийти в ярость
Трещенков прокурору халбарыччы анньар, «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаан дэлби ыстанар уонна маатыралаан кубарытар. Н. Якутскай
«Уһун эрэйдээх, саатар бэргэһэҕин устууй, оттон!» - диэн дэлби ыстанна эмээхсин куолаһа. В. Яковлев
Николай «кубулҕат» диэнтэн дэлби ыстанан: «Мин эйиэхэ букатыннаах тылбын этэбин» - диэбитигэр ийэтэ, дьулайан, күүтэн турда. Л. Толстой (тылб.); 3) көсп. ыарыытыттан хайыта-тырыта барыах курдук буол. ☉ Раскалываться от боли
[Ньукулай:] Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым - баһым дэлби барда, ону абырахтаныам этэ? А. Софронов
Кытаанахтык ынчыктаан ылла. Төбөтүн иһигэр хас биирдии килиэккэ, субу дэлби барыахтыы үллэҥнии-үллэҥнии, бэрт кыраттан иҥнэр курдук. Н. Лугинов
Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Т. Сметанин
Ыарыыта ынырык, төбөтө дэлби ыстаныах курдук. И. Петров. Дэлби түс - ыарыылаахтык оҕут. ☉ Сильно ушибиться при падении; упасть
Ол «Кыһыл сыыр» үрдүгэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур. Саха фольк. Миитэрэй били дэлби түһэригэр хараҕын маска таарыйбыта, кэрэҕи кэрдэн тириппитигэр соллурҕаан, хараҕа сарсыныгар сохсоччу иһэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Маайа аҕата бардаҕын күн сүөһүлэри уулата сылдьан халтарыйан дэлби түһэр. Н. Якутскай. Дэлби тэбии (тэптэрии) - дэлби тэбэр бэссэстибэни эһэн тугу эмэ алдьатыы, суох оҥоруу. ☉ Взрыв
Дэлби тэптэрииттэн халлаан хайдарга, сир сиҥнэргэ дылы гынара. И. Данилов
Арай, дьүккүөрдээхтик сотору-сотору ыытыллар дэлби тэптэриилэр эрэ буолар кэмнэригэр котлован иһэ кураанахсыйан ылара. В. Яковлев
Снаряд быһаччы табыытыттан үрүҥнэр ыстааптара умайан барда, ол кэннинээҕи дэлби тэбииттэн үрүҥ эписиэрэ оҕутта. «ХС». Дэлби тэбэр бэссэстибэ - тас сабыдыал (охсуу, уматыы) түмүгэр эмискэ гааска кубулуйан эстэр бэссэстибэ, булкаас. ☉ Взрывчатка. Дэлби тэптэр - дэлби тэбэр бэссэстибэнэн эһэн тугу эмэ алдьат, үлтүрүт. ☉ Разрушить что-л. взрывом, взорвать
Дөрүн-дөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
Кинилэр суорба таас хайалары дэлби тэптэрэллэрэ, быһыт сүнньүн дириҥэтэллэрэ. «ХС»
Аны соболоох күөллэргэ бултаан баран хайаан да, олох сокуон курдук, дэлби тэптэрэн баран бараллар. «Чолбон»