куйбах гын = см. куйбас: куйбас гын =.

сов., однокр. чем куйбас гын, сырбас гын.

көр куйбас гын
Тит Бардасов өттүгэр өйөөн испит паапкатын куйбах гынан остуолга бырахта. В. Яковлев

көр куйбас гын. Күлүгүн туттарбыт, күлүү гыммыт: кутуругун көрдөрбүт, куймас гыммыт (өс хоһ.)

бэдьэй диэнтэн субул
көстүү. Мохсоҕол кутуругун быһа кыпчыйан, баһын умса туттубутунан, субу төттөрү сүүрэн бэдьэкэчийэн иһэр эбит уонна иччитин көрөн, кутуругун биирдэ-иккитэ куйбас гыннарда. Н. Заболоцкай
Кини ханнык да үлэҕэ тиэтэллээх, ыксаллаах. От оҕустаҕына, тэлээһиниттэн тэлээһинигэр сүүрэн бэдьэкэчийэн тиийэр. Р. Кулаковскай

аат.
1. үрд. Үрдүк сололоох, дуоһунастаах дьон. ☉ Господа
Кинилэр көһөн сүүгүнээн, Олохторун оҥостон, Туспа тойон-хотун буолан, Олоруохтарыгар дылы Дьаарбайа түһүүм. А. Софронов
Кини тойону-хотуну аанньа ахтыбат. Амма Аччыгыйа
Бачча элбэх дьиэлэргэ араас да тойон-хотун олордоҕо. Болот Боотур
2. кэпс., сөбүлээб. Дьаһалымсыйар, тойомсуйар-хотумсуйар дьону сөбүлээбэккэ этэргэ туттуллар тыл (хомуур суолт.). ☉ Слово, которое употребляется при выражении недовольства кем-л., любящим командовать не к месту (обычно в собир. знач.)
«Эчи тойоммут-хотуммут да дэлэйэ бэрт», — дьахтар хаҥас диэки куйбас гынан хаалла. А. Фёдоров

күл I диэнтэн хай
аата. Оонньуу оонньообуттар, күлүү бөҕөтүн күлбүттэр, кэпсэтии былатын кэпсэппиттэр. Саха фольк. Эмиэ тэбэнэттээх күлүү иһиллээт, ким эрэ быһа охсубутунуу «эх» гынан хаалла. Н. Босиков
Күлүү — бу аан дойду улуулара бас бэринэргэ күһэллибит күүстэрэ буолар. ЭБЭДьА
2. Кими эмэ элэк гыныы, хаадьылааһын. ☉ Насмешка, глумление над кем-л.
Хара буолтум тапталбар Хаадьы, күлүү буолбатах, Хата дьиҥнээх аналбар Хара көмүс быһыылаах. Н. Босиков
Сатира олоххо дириҥник силистэммит омсолоох быһыыны-майгыны төрдүттэн түөрэн, …… өһөхтөөхтүк өлөрө күлэр буоллаҕына, юмор — сымнаҕас, эйэ-дэмнээх, элэктээх күлүү. ВГМ НСПТ
♦ Күлүүгэ барда (киирдэ) — сыыһахалты быһыыланан ким эмэ күлүүтэ, элэгэ буолла. ☉ Стать посмешищем для кого-л.
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар күлүүгэ барыа эбиппин. Далан
Бэйэм аатырбыт умнуган киһибин. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэккэм. С. Никифоров
Ама үс куобаҕы уон икки киһиэхэ эттээн үллэрэ турдахпыный — сүрүн да, күлүүгэ барыахпыт. Н. Габышев. Күлүүгэ ыыт — кими эмэ, бар-дьон ортотугар күлүүгэ киллэр, элэк оҥортор. ☉ Сделать кого-л. посмешищем, выставлять кого-л. на посмешище
Чээбий уус тыллаах буолан, Өндөрүүһү — үрүҥ ыстаабын боломуочунай сололоох тойонун — ити курдук күлүүгэ ыытан турардаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Күлүү гыммыкка дылы — элэктээбит курдук. ☉ Словно насмехаясь, будто в насмешку
Күлүү гыммыкка дылы, утута охсон кэбиһэллэр ээ! Бэйэм даҕаны, көлөөк киһи, сылаас дьиэни булаат, утуйан умса сытыйбытым түргэнин! Амма Аччыгыйа
Ходоровтаах «хотонноругар» итиччэ көстөн турар дьаабы үлэҕэ — бастакы, оттон биһиэхэ, күлүү гыммыкка дылы, биһирэбил эрэ бириис. Н. Лугинов
Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Күлүү гыммыттыы — элэктээбиттии. ☉ Словно насмехаясь, издеваясь
Кыҥнайакыҥнайа, тахсан ыларгын көрүллүө диэн күлүү гыммыттыы, одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Наташа, тоҕотун бэйэтэ билбэккэ эрэ, княжна Марья диэки күлүү гыммыттыы көрдө. Л. Толстой (тылб.). Күлүү гын (оҥоһун) — ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын эбэтэр тугу эрэ олуонатык оҥорбутун туһанан, элэктээ, хаадьылаа. ☉ Насмехаться, издеваться над кем-чем-л., осмеивать кого-что-л.
Бииргэ үөрэммит доҕотторум, манна бааллара эбитэ буоллар, миигин күлүү гыныахтара этэ. А. Софронов
Күөрт ыт курдук Күлүү оҥостоннор, Эриэн ыт курдук Элэк гынан бардылар. П. Ойуунускай
«Доҕоор, куһуҥ аһаран биэрдэ, куйбас гыммытын көрбөтүҥ дуо?» — мин кинини күлүү гынабын. Далан

аат.
1. Харамайдар систэрин тоноҕоһун салгыытынан буолар, кинилэр самыыларын кэлин өттүттэн быгар араас кээмэйдээх уонна быһыылаах чорбох эбэтэр көтөрдөр бөлөхтүү үүммүт кэлиҥҥи куорсуннара. ☉ Хвост (животных и птиц)
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сыҥаһа халдьаайы кытаҕар сүүһүнэн сүөһүлэр …… күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Хайа, сыыр намтаан түһэр өттө, арыы, күөл о. д. а. синньээн бүтэр уһуктара. ☉ Отрог горы, горки, суживающийся край острова, озера и т. д. «Таас хайа кутуругунан киһи өлүгэ тахсыбыт үһү», — диэн үһүс кэпсээн тарҕанна. М. Доҕордуурап
Үөрэнэр оскуолабыт мантан сэттэ биэрэстэлээх сиргэ, арыы саамай кутуругар, Ксенофонтов кулуба дьиэтигэр баар үһү. И. Никифоров
3. көсп. Сылдьыһыы сириэстибэлэрин (хол., борохуот, оҥочо) кэлин өттүлэрэ. ☉ Корма (напр., судна, лодки)
Туох баар киһи барыта баарса кутуругар түмсүбүттэрэ. И. Никифоров
Мааппа мөккүһүө дуо, оҥочо кутуругуттан тутуста. Т. Сметанин
4. көсп. Кими эмэ батыһааччылар, көмүскээччилэр, кимиэхэ эмэ ньылаҥнааччылар. ☉ Приспешники и защитники кого-л., подхалимы, прихвостни
Бу мин кутуруктардаах буолбут үһүбүн, бу мин ол кутуруктарбыныын холкуоһунан сырайданан сир үчүгэйин, үүнүүлээҕин ылбыт үһүбүн. Күндэ
5
көсп. Туох эмэ хайааһын буолан бүтүүтэ (хол., ардах, кэнсиэр). Конец чего-л., какого-л. действия (напр., дождя, концерта). Кэнсиэр кутуругун эрэ баттаатым. — Ол «былыт кутуруга» олус сылаас күн этэ. М. Тимофеев
6. көсп., кэпс. Үлэ ситэ толоруллубакка хаалбыт өттө (хол., туттарыллыбакка хаалан, көһөрүллүбүт эксээмэн). ☉ «Хвост» (несданный и перенесенный экзамен). Сеня семестр аайы «кутуруктаах» буолар
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ, мутугуҥ биллин... Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун! Ньургун Боотур
Баскыт саллайан Барбыккыт эрэ көһүннүн, Көппүт суолгутун Көһүүн харахтаах көрбөтүн, Куйаар баһынан Кутуруккут суптуйдун! П. Ойуунускай. Кутуругар сөрөөбүт — куһаҕан быһыытыгар уһуйбут, куһаҕан сабыдыалы оҥорбут. ☉ Оказать на кого-л. отрицательное влияние, подбивать, подстрекать кого-л. на что-л. дурное
«Мин соҕотох оҕобун кутуруккар сөрөөмө, айа даа!» — диэт, эмээхсин ыҥыранан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Кыһалҕаттан туһанан, улахан уолбун Ньуукканы иитэн абыраабыта буолан, кутуругар сөрөөн, ханна-ханна тиэрдэр. С. Ефремов
Мин туох да буруйа суох сордоохпун. Эрим, ол өрөпкүөм Өлөксөй уһун кутуругар сөрүөстэн, абааһы буолтун аайы. Эрилик Эристиин. Кутуругар туос баайбыт — 1) куһаҕан быһыыга, холобур, түөкүн буоларга, уһуйбут. ☉ Подстрекать кого-л. к чему-л. неблаговидному, иметь дурное влияние на кого-л.; 2) үүрэн ыыт. ☉ Прогнать
Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС». Кутуругунан оонньуу сылдьар — көҥүл-босхо, туох да кыһалҕата, санаата-оноото суох сылдьар (буруйданыахха айылаах да буоллар). ☉ Чувствовать себя совершенно безнаказанным, вольготно (хотя и имея грешки)
Обургуҥ дьолугар, ыскылаат умайан хаалан, буруйа дакаастамматаҕа, онон ити кутуругунан оонньуу сылдьар. И. Гоголев. Кутуругун быһа кыбыйан сылдьар — куттанан (ыксаан) сылдьар. ☉ От страха поджимать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт... маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус. Амма Аччыгыйа
[Осип:] Харчытын суолга хаартылаан соролотон баран, чыычааҕым, билигин кутуругун быһа кыбыйан олорор, уруккутун курдук тыыллыбат-хабыллыбат. Н. Гоголь (тылб.). Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) — кимтэн, туохтан эмэ куттанар, саллар. ☉ Бояться, опасаться кого-чего-л. (соотв. поджать хвост)
Бу сырыыга буомбалар тэйиччи түһүтэлээтилэр. Өстөөхтөр күүстээх уоттан кутуруктарын кумуннахтара. С. Никифоров
«Биһиги иһэбит», — дииллэрэ кинилэр, саҥа үйэ дьоно. Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай. Кутуругун эрийэн биэр — кэһэйэр гына кытаанахтык мөҕөн, сэмэлээн биэр. ☉ Сделать крепкий выговор, упрек (букв. накрутить хвост кому-л.)
Сүбэ мунньахха мин эһигини барыгытын кутуруккутун эрийтэлээбэккэ оҥорторбутум буоллар, маннааҕар куһаҕаны ылыам этэ. В. Ажаев (тылб.). Кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ — сыыһа тутуннуҥ да, куоттарыаҥ (хол., булду). ☉ Допустишь малейшую ошибку — упустишь (напр., охотничью добычу)
Сыыһа-халты тутуннуҥ да — киис кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ. «ХС». Кутурук баттаһа сырыт — арахсыбакка куруук батыһа сырыт, бииргэ сырыт. ☉ Не отставать, всегда и всюду следовать за кем-л. (как хвост)
Сорох эдэр дьахталлар киинэҕэ, оонньууга эрдэрин туора-маары хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров. Кутурукка соһулун (хаал) — үлэҕэ, үөрэххэ о. д. а. дьонтон лаппа хаал. ☉ соотв. тянуться в хвосте (в работе, учебе и т. д.)
Хайата да буолтун иһин «кутурукка хаалар» санаата суоҕа. Биэс т. Бу ааспыт декадаҕа биһиги агрегаппыт оройуон үрдүнэн саамай кутурукка соһуллан иһэрэ билиннэ. «ХС». Кутуруккун куйбас гыннар — куот, түргэнник куот. ☉ Убежать, удрать, дать стрекача
Сыыры айаҕар түһэрэн ылаат, саһыл кутуругун куйбас гыннарбыт. И. Крылов (тылб.). Кутурук маһа буол (гын) — туох да соруга суох эрээри, кими эмэни мэлдьи батыһа сырыт. ☉ Постоянно следовать за кем-л. без особой надобности
«Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн силбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
Киниттэн [Наһаартан] түөрт сыл балыс алталаах Бүөтүккэ, убайыгар кутурук маһа буолан, эмиэ туһалаһар. «ХС». Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал — ханна тиийэрбит, хаһан төннөрбүт биллибэт (ыраах, өр кэмнээх айаҥҥа туруу туһунан). ☉ Куда доедем, когда вернемся — неизвестно (о дальней, долговременной поездке; букв. голова его — море, хвост его — безвестная даль.) Дьэ, онтон кэлиҥ, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал
Өстөөххө — ырыа үс кырыыланар, Доҕотторго — таптал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара — байҕалга, кутуруктара — куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кутурук уопсан — букатын чугас батыһан, ситиэхчэ буолан (кэл, эккирэт). ☉ соотв. наступать на пятки
Тайах кэнниттэн түөрт торҕон бөрөлөр кутурук уопсан субуруҥнаһан киирээт, ууттан чаҕы-йан …… субурус гыммыттара. Далан
Дьонум инники ыстаннардылар. Бастаан утаа хаалсыбакка кутурук уопсан испэхтээн баран, кэнникинэн улам хаалан бардыбыт. Н. Кондаков
◊ Кутурук салай (салайтар) — ойуун кыырарыгар көмөлөс. ☉ Быть помощником шамана. Уолла убайа Суоллар Кыраһын ойуун биирдэ ыҥыртаран үөһээ дойдуга тахсарыгар кутурук салайтарбыта үһү. Саха фольк. Кутурук эрдии — оҥочону, аалы (болуоту) салайарга аналлаах кэлиҥҥи эрдии. ☉ Рулевое весло. Кулаак кутуруга эргэр., ист., сөбүлээб. — кулаак хос моонньоҕо, кулаакка ньылаҥнааччы. ☉ Кулацкий прихвостень
Флегонтов диэн кулаак кутуруга биир сиэйэлкэни соруйан алдьатта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. кудрук, тюрк. куйурук ‘хвост’