II несов. 1. что и без доп. (много говорить) лахсый, лабыҥхалаа; болтать без умолку тохтообокко лахсый; 2. (бегло говорить) балкый, куллугураа; болтать по-французски французтуу балкый.

туохт. Уу долгуйбатынан, налыччы уһун. ☉ Течь спокойно, тихо, не спеша, без всякого волнения
Тыы да суола дылбаарыйбат. Күннүк Уурастыырап
Күнүһүн куллугуруур таас үрэх дылбаарыйбыта. А. Неустроева. Тэҥн. дылбаар

I
куллугураа диэнтэн холб. туһ. Куртуйахтар ах баран, тохтуу түһэн ылаат, …… эбии сэтэрээбиттии чууһурҕаһа, куллугураһа түстүлэр. Р. Кулаковскай
Волость старшината …… куоластар биир күрүс куллугураһалларын иһиллииргэ дылыта. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ. Куллугуруур курдук саҥалаах. ☉ Бубнящий, бормочущий
Куччугуйа — Харсаах Уйбаан — Куллугурас куолуһут, Куруубайа да наһаа Кумах тохтор киһиргэс. Күннүк Уурастыырап
Куллугурас куртуйахтар, Куолугутун тохтотуҥ. Ырыаҕытын ыллатыаҕым, Ыккыйтан кыйдатыаҕым. С. Тимофеев

1. куллугураа диэнтэн дьаһ. туһ. Сэмэн нууччалыы кэпсээн куллугуратан барда. Болот Боотур
2. тыаһы үт. туохт. Бытыылкаттан ууну, арыгыны тыастаахтык кут. ☉ Наливать жидкость с бульканием (напр., из бутылки)
   Баҕыыр суруксут …… быһаҕас соҕус бытыылкалаах арыгыны аҕалан, ыстакааҥҥа кутан куллугуратта. Эрилик Эристиин

туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ өстөн, өс санаалаах буол. ☉ Злиться на кого-что-л., относиться враждебно к кому-чему-л.
Өрүс мууһугар өһүрдэ, Өрө дэбилийэн тэптэ, Куодаһынын булла, Куоһахтыы оҕуста, Кутуллан куллугураата. А. Софронов
[Балтаҕар Былатыан:] Өрүүскэҕэ өһүрэллэрин эмиэ мэлдьэһиэхтэрэ дуо? Күндэ

туохт.
1. Элбэхтик, түргэнник, хатаннык саҥар. ☉ Говорить много, быстро и звонко
[Кыыс] саҥаран тылыгырыа эрэ кэрэх, тугу баҕарарын барытын буллаттарар, тугу сөбүлээбитин барытын оҥорторор эбит. Софр. Данилов
Тылыгыраабыт түргэн тыллаах …… Кытаах Арамаан диэн киһи дьиэ тутуутугар Киппирийээни кытта үлэлиирэ. Д. Таас
Тыһы бэрдэ кини бэйэлээх тыынан-тыбыыран тылыгырыаҕа, кулуубу хомуйбаккын дии-дии куллугуруоҕа. Э. Соколов
2. Тохтоло суох хатаннык тыаһаа (хол., чуораан). ☉ Издавать, производить непрерывный звонкий звук, звонить, звенеть (напр., о колокольчике)
«Туох ааттаах тылыгыраан хаалбыт баҕайыный», — диэн эмээхсин төлөпүөҥҥэ кыйахана санаата. М. Доҕордуурап
Гимназияҕа үөрэх чааһа буолбутун биллэрэн чуораан тылыгыраата. В. Протодьяконов
Оһоххо турар чаанньык оргуйан хаппаҕа тылыгыраата. А. Бэрияк

тыаһы үт. туохт.
1. Күүскэ түргэнник, дохсуннук сүүрүгүр, үөһэттэн түс (хол., күрүлгэни, хайа үрэҕин этэргэ). ☉ Шумно бурлить, клокотать (о реке, водопаде)
Бэйи эрэ! Истиҥ! Халыҥ хаар анныгар хайыы үйэҕэ Хара уу халлыгыраан эрэр. А. Софронов
Хайдыы-дьураа ахсынан Халаан уута халыһыйан Халлыгырыы сүүрүөҕэ. С. Васильев
Биһиги Куолларыкы уораана диэн халлыгырыы сытар харгыны ханан эрэ туораат, Эмээхсин хайата диэн ааттаах тимир хайа тэллэҕэр астардыбыт. С. Руфов
2. «Хал-хал-хал» диэн эрэр курдук саҥаны, тыаһы таһаар (көтөрү этэргэ — үксүгэр хаас туһунан). ☉ Издавать характерные звуки, похожие на «го-го-го», гоготать (о птицах — обычно о гусях)
Кустуу куллугуруур, хаастыы халлыгырыыр үһү (тааб.: тэлэгирээп). Хара улар көтөрүм …… Ханыыларын ыҥыртаан, Халлыгырыы охсунар Харалдьыга таҕыста. П. Тобуруокап
Хаас сорох ардыгар төбөтүн өрө чолотон баран, уһун баҕайытык халлыгырыыр. А. Чехов (тылб.)
3. көсп., сөбүлээб. Солуута суохтук элбэхтик саҥар. ☉ Говорить много, быстро и громко, тараторить (о пустозвонах)
«Дорообо, доҕор! Кыраһыабай дьахтар миэстэтигэр, саатар, олорон көрүүм дии санаатым», — Сёма халлыгыраабыта. Далан
Холуочук Миичикээс мөтөлдьүйэн киирэн кэлээт, саҥаран халлыгыраата. У. Ойуур
Кураанаҕы куллугураабыт, Хаалары халлыгыраабыт. АаНА СТСКТ
ср. др.-тюрк. халдыра ‘шуршать’, кирг. халдыра ‘греметь, грохотать’

тыаһы үт. туохт.
1. Түргэн-түргэнник «бэ-бэ-бэ» диэн эрэр курдук саҥар (хабдьы, мэкчиргэ тустарынан). ☉ Учащенно издавать звуки «бэ-бэ» (напр., о куропатках, совах и т. д.)
Толугур чараҥыгар куртуйах куллугуруура, куулатыгар хабдьы бэбигириирэ. Суорун Омоллоон
Эчи, мэкчиргэ баҕайы бэбигирээтэҕэ куһаҕанын. И. Федосеев
Хабдьы бэбигирээн кэбиһэкэбиһэ, маҥан хаар хонууга ыраахтан улаатан көстөн ураты кылбайан олорор буолар эбит. «ХС»
2. Соһуйан, куттанан, тоҥон, ыга кыыһыран титирэстэтэн саҥар. ☉ Говорить громким, дрожащим, заикающимся голосом (напр., от сильного удивления, испуга и т. п.)
Хаппытыан Ачаарап, киһини сынньаары дибдийэрин саҕанааҕы курдук, аллараа сыҥааҕа босхо баран бэбигирии түстэ. Эрилик Эристиин
«Оок», — дьиэлээх эмээхсин өмүрэн өрө бэбигирии түстэ. В. Протодьяконов
Миитэрэй: «Миэнэ, миэнэ», — диэн бэбигирии түстэ, хаҥас илиитэ быластыы ууна сылдьар, уҥа илиититтэн кумааҕыны былдьаары, сиэҕиттэн, санныттан харбыалаа да харбыалаа буолла. М. Ефимов

аат.
1. Дабыдалыгар уонна кутуругун кытыытынан эрэ үрүҥ куорсуннардаах, хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах, бөдөҥ мас көтөрө. ☉ Глухарь
Биирдэ эмэ хара улар тиит төбөтүгэр хатанан тугу эрэ тойоннообут курдук чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Дьөгүөрдээн өлөрбүт уларын сайбаарыччы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуор ыгым улардар Куллугуруу охсоллор. С. Данилов
2. көсп. Өйүн тута илик мэник-тэник оҕо (үксүгэр аҕыс-уон саастаах оҕо туһунан). ☉ Неразумный, глупый ребёнок, ещё не вошедший в сознательный возраст (обычно от восьми до десяти лет), озорник
Суһуохпун чороччу эринэн, Мэнигилээн дьэргэстэнэн, Оонньоон хоройдонон, Уончабын туолан, Уларбар түһэн сырыттахпына. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоннааҕар улар буолан барбыт. «ХС»
Онон бу сааһы оҕо улар буолар кэмэ дииллэрэ оруннаахха дылы. ЧКС АК
♦ Улар мэйии көр мэйии
[Өрүүнэ оҕонньорун:] Сараһын, сааһырдаҕыҥ аайы аар акаары, улар мэйии буолан иһэҕин. В. Ойуурускай. Улар мэник — мэниктэник, улдьаа (аҕыс-уон саастаах оҕону этэргэ). ☉ Бестолковый, озорной (обычно о ребёнке от восьми до десяти лет)
[Удаҕан — Кулун Куллустуурга:] Уруугун билбэт уһунуҥ тухары улар мэник, төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ III
Мас, туос ынахтардаах Мааны саас чаҕылынна, Ураҕас уһуу аттаах Улар мэник күнүм үүннэ. Н. Босиков
Улар мэник уолчаан сылдьаммыт ырбаахыбытын туу оҥостон балыктыыр үрэхпитин көрөммүн дууһалыын долгуйдум. «ХС»
◊ Аҥаалык (хара) улар көр аҥаалык
Арай улахан тиит үөһээ өттүн диэки биир аҥаалык хара улар аһыы олорор эбит. Саха фольк. Сүүнэ баҕайы аҥаалык улар саһыл хороонугар киирэн иһэн, баппакка иҥнэн хаалбыт. «ХС». Бэс улара — чакыр улар диэн курдук. Бэс улара Бүлүүгэ Чуона, Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйа, Аппайа, Бүлүүчээн уонна Кэмпэндээйи өрүстэр тыаларыгар ордук тэнийбит. Охсор хара улар көр оҕус I. Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сиэнчэр улар — хараҥа сиэрэйдиҥи, күллүҥү өҥнөөх, хара-сиэрэй тумустаах улар (чакыр улар уонна хара улар булкааһа). ☉ Тёмно-серый или помесный глухарь (гибрид обыкновенного и каменного глухарей)
Сиэнчэр улары атыннык «ыллык тумус» диэн ааттыыллар. Тиит улара көр тиит. Аҕам тиит уларын бултаабыт. Улар (куртуйах) охсор көр оҕус I. Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Улар охсуута — улардар ууһаары ханыыларын булсар оонньуулара, кэмнэрэ. ☉ Глухариный ток, токование глухаря. Учуонайдар улар охсуутун күһүн эмиэ кэтээн көрбүттэр. Хара улар — көхсө, кутуругун үрдэ маҥаннаах, хара тумустаах кыра улар. ☉ Каменный глухарь
Ас баһаам этэ: мас көтөрө бочугураһыттан хара уларыгар тиийэ, куобах этэ, үөлбүт собо. Күннүк Уурастыырап
Ээ, хара улар илэ бэйэтинэн эбит! Амма Аччыгыйа. Чакыр улар — харатыҥы сиэрэй өҥнөөх, кынаттара кугастыҥы, түөһэ маҥан бээтинэлээх, хабарҕата, куолаҕа от күөҕэ толбонноох, үрүҥ тумустаах улар. ☉ Глухарь обыкновенный, пальник. Чакыр улар кытыан отонунан, уулаах, уҥуохтаах отоннорунан, бэс иннэтинэн, туорааҕынан аһылыктанар. Эрдэҕэс улар — улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Кыһыллаай иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ, уһун токур кутуругун сиргэ соспут. Л. Попов
Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. улар ‘куропатка; глухарь; тетерев; горная индейка’