көр татынньахтаа
Дьэс эмэгэт …… татыанньахтыы-татыанньахтыы эргийэн кулугуруур. П. Ойуунускай

сыһ., кэпс. Туох, да тутулуга суох босхо сылдьардыы, босхону хамсатардыы. ☉ Без всякого затруднения, не обнаруживая никакого стеснения, связанности; очень свободно (о движении, напр. головой, руками и ногами, и легком скольжении предметов). Босхонон дайбаа
□ Газик, суолга киирэн, эмиэ иҥнэл-таҥнал түһэн, иһирдьэ утуктуу олорор дьон төбөлөрүн босхонон хойуолаҥнаталлар. П. Аввакумов
Билэҕин, Кураанах сыарҕа босхонон Кулугуруу-сылыгырыы сүүрэрин, Атаах кыысчаан мээнэнэн Айдаара саһыгырыы күлэрин. С. Васильев

тыаһы үт. туохт. Биир кэм «ти-ти-ти» диэн эрэр курдук бүтэҥи быһыттаҕас, түргэн тыаһы таһаар. ☉ Издавать, производить ритмично повторяющийся глухой стук, тарахтеть, трещать. Тыраахтар титигирээн ааста
□ Кулугур-халыгыр кулугуруур, титигир-татыгыр титигириир, тимир тирэхтээх, мас баалкалаах бардам ойуун баар үһү (тааб.: иистэнэр массыына)

аат., кэпс. Үчүгэйдик, чуолкайдык көстөр, өйдөнөр туох эмэ (үксүн туохт. мэлдьэх. ф-тын кытта тутлар). ☉ Что-л. четко видимое, слышимое, понятное (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Саҥарарын дьаабытын Саха урааҥхай Сатаан сабаҕалаабатах, Кулугуруурун дьуугутун Кулгаахтаах урааҥхай Тууратын булбатах. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Чурумчуку Чупчуруйдаантан аптаах тааһын хайдах ылыаҕын туһунан] Толкуйдаан, толкуйдаан Дьуугутун булаахтаабата, Дьулуруйбутун курдук Дьулуруйа тураахтаата. Эллэй. [Кыыс] бэрдээҥкитин маһын хомурҕаныгар тирээбит итиэннэ илии-атах баар дьуугута биллибэттик түүрүллэ-түүрүллэ быраҕыллан эрэр хара холорук иннин күөйэ туһулаат, чыыбыһын тардыбыт. Я. Семенов

тыаһы үт. туохт.
1.
кулугураа 2 диэнтэн дьаһ. туһ. Кыыс табалар айаннаабыт суолларын быһа кэстэриэм диэн эрэл санаалаах, тохтоло суох айаннатан кулугуратар. ИИА КК
2
кулугурай диэнтэн дьаһ. туһ. Оксиэ, халлаан тимир кулгааҕа буоллар, хайдах курдук суоруналыы эргитэн кулугуратар этим. Н. Түгүнүүрэп
3. Тохтобула суох улаханнык уонна түргэнник саҥар. ☉ Непрерывно, громко и быстро говорить
Бурҕачытан, эмиэ этэн баран кэлээр диэбит киһилэрэ быһыылаах. Элбэҕи кулугуратта кини бүгүн. «ХС»

даҕ.
1. Кылбаччы сытыыламмыт, сытыы биилээх. ☉ Точеный, наточенный, острый
Арҕаа халлаан дьайыҥа Аалыылаах батыйа кылаанын курдук Кыҥкыныы кылыһыйа кыыста. Саха фольк. Таптыыбын: аалыылаах эрбиибит тииһинии Арыаллаан көстөөхтүүр арҕааҥҥы тыаларгын! С. Васильев
[Мин дьоннорум] охторо буоллар оҥоһуулаах, Саадахтара аһаҕас, Саабылалара аалыылаах. ИСТКТ
2. Игиинэн аалбыт курдук килбэчигэс (үксүгэр тимир өҥүн туһунан). ☉ Блестящий, сверкающий (обычно о блеске металла)
Уһун дьиэ Аанын арыйа тарпыппар, Аалыылаах тимир иэччэх Аҥаатта түстэ. С. Васильев
Эрдэ да, сорох дьиэлэртэн хайыы-үйэ хойуу буруолар көмүс аалыылаах мэндэгэ халлааҥҥа хороһо унаарыспыттар. Н. Габышев
Ойоору оҥостуммут омунугар — Куоһуулаах Кулугуруур хоолдьуга куһуурда, Аалыылаах Алтан таһаа арҕаһа айаарда [сөмөлүөт]. С. Васильев
♦ Сүрэх-быар аалыылаах — киһини куруук эрэйдиир, ааспат-арахпат ыар санаалаах, мунчаарыылаах. ☉ Имеющий тяжелые думы, причиняющие постоянные страдания (горе, печаль, угнетенное состояние, угрызения совести и т. п.)
Баҕар, кини дьиэтигэр-уотугар үгүс сүрэх-быар аалыылаах, мунчаарыылаах буолуоҕа. Суорун Омоллоон

1. эргий диэнтэн дьаһ. туһ. Ордьоох куйуурун эргиппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
   Аттар кулугуруу эргийэллэр, аарыма көлөһөнү эргитэллэр. С. Васильев
   Наһаар эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас пааматынньыгы аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
2. Туох эмэ табаары, аһы-үөлү атыылаа, туохха эмэ мэнэйдэс, атастас. ☉ Обменивать какой-л. товар или продовольствие на что-л. [Мэхээлэ оҕонньор:] Элбэх табаары ылан эргиттиҥ дии, доҕоор, быһыыта? Күндэ
   Аны тугу оҥорбутун арыыга, эккэ эргитэр буолбута. И. Федосеев
   Түүлээхтэрин, биир эмэ атыыһыт кэллэҕинэ, малга эргитэллэрэ. АНТ ДьҮС
3. көсп. Кими эмэ талбыккынан тут, төбөлөрүн сүүй. ☉ Управлять чьими-л. поступками по своему усмотрению, вертеть, крутить кем-л.
   Гоша өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сирибуору харбатыан сөп. Н. Лугинов
   ♦ Илииҥ иһигэр эргит көр илии
   Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ
   Иэччэхтии эргит көр иэччэх. Орто дойду төлкөтүн Иэччэхтии эргиппит Улууттан улуу киһибит [Лениммит]. П. Тобуруокап
   Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Төбөтүн эргит — кими эмэ хайҕаан, киһиргэтэн, дэбдэтэн бэйэтин үрдүктүк сананарыгар тиэрт. ☉ соотв. кружить голову кому-л.
   Туоскуну кыайыы-хотуу, хайҕабыл үөһэ кыыраччы анньыыта төбөтүн эргиппитэ. «ХС»
   Эрбэх үрдүгэр эргит көр эрбэх. «Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — диидии аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
   Ааллаах Аппанаас ханнык баҕарар омугу эрбэҕин үрдүгэр сүүстэ эргитиэҕэ. Куорсуннаах
   ◊ Эргитэн ыһыы т.-х. — бааһынаҕа сыл ахсын тус-туспа култуураны солбуһуннаран ыһыы. ☉ В сельском хозяйстве: последовательная смена культур (злаков, трав и т. д.), севооборот
   Эргитэн ыһыыны сөпкө туһаныахха. Эргитэ санаа көр санаа I. Суолга тохтоон, үөһэ тыына, Эргитэ саныам олохпун. С. Данилов
   [Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов