с. 1. (общественный строй) кулуту бас билии (кулуту бас билиилээх общественнай ту ту л); 2. (положение раба) кулуттааһын; 3. перен. кулуттуу бас бэринии.

сыһ. Адьырҕа курдук, сиэмэх бииһин курдук. ☉ Хищнически, по-хищному
Үлэһит күүһү үөскэтии манна [феодализмҥа], кулуттааһын саҕанааҕы курдук, булгуччу сэриилэри кытта сибээһэ суоҕа, адьырҕалыы хорҕомнооһуннаах майгыта суоҕа. ДИМ
Төрөөбүт айылҕабытын адьырҕалыы хадьыктааһын — бу государство интэриэһэ үһү дуо? «ХС»

сов. 1. что (на части) быһа тарт, хайа тарт, хайыта тыыт; разорвать письмо суругу хайыта тыыт; 2. что, перен. быһа көт, көҥү көт; разорвать цепи рабства кулуттааһын сыабын көҥү көт; 3. что (порвать) хайыт, хайыта тарт; платье было разорвано былааччыйа хайдыбыт этэ; 4. кого-что (растерзать) хайыта тыыт, тырыта тыыт; 5. кого-что (взорвать) дэлби тэптэр; 6. что, перен. (прекратить действие чего-л.) быс, тохтот; разорвать дипломатические отношения дипломатическай сыһыаннаһыылары быс.

аат. Туох эмэ туһунан биллэрии, тугу эмэ кытта билиһиннэрии. ☉ Сообщение, извещение, уведомление о чем-л.
Хайдахтаах курдук манна үчүгэй сурахтар, иһитиннэриилэр баалларый? Суорун Омоллоон
Күн-дьыл туһунан иһитиннэрииттэн көрдөххө, хоту улахан буурҕа, силлиэ түспүт. Далан
Маалай Азиятааҕы биир кыракый судаарыстыба ыраахтааҕыта эр дьону бука барыларын кулуттааһыҥҥа үүрэн илдьэ бардылар диэн иһитиннэрии ыыппыта. КФП БАаДИ
Өрүттэр кэпсэтиһиилэр түмүктэрин туһунан холбоһуктаах иһитиннэриилэри бэчээттииргэ сөбүлэстилэр. «Кыым»

аат.
1. Сыарҕа ураҕастарын уһугар баайыллар, оҕуһу сыарҕаҕа көлүйэргэ аналлаах мастартан үөһээҥҥитэ. ☉ Ярмо (бычий хомут)
Киниэхэ [Уйбааҥҥа] бары барыта баар буолааччы: бурҕалдьы үөһэ бурҕалдьы, сүүрэр үөһэ сүүрэр туттар сэп эгэлгэтэ, быһатын эттэххэ, матаҕа муҥунан мал, хааһах муҥунан хаһаас. Р. Кулаковскай
Аны туран бу оҕуһум олох да сыарҕата суох эбит. Бурҕалдьы кэлиэ дуу, туох кэлиэ дуу?! В. Ойуурускай
Оҕуспун суолтан туоратан, булгутан бурҕалдьытыгар баайдым. «ХС»
2. көсп. Баттыыр, атаҕастыыр күүс, баттал, эбии үлэ, эбии таһаҕас. ☉ Гнет, иго; дополнительная работа, нагрузка
Мөлүйүөнүнэн ахсааннаах оробуочайдар Күүс быччыҥ илиилэрэ күөрэйиэ, Саллааттар ыстыыктарынан дурдаланан Баттал бурҕалдьыта үрэллиэ. Эллэй. Эрилик Эристиин дьоруойдара Бурхалей, Ахмет Галиев, Абдуркулла уонна Мундербек, Марьяс Искандеров батталатаҕастабыл бурҕалдьытын туора сүгэн, өрөбөлүүссүйэ иһин охсуһааччылар инники кэккэлэригэр тураллар
ТНН ЭЭ. «Бэйэбит үлэбит үгүс. Онно эбии бурҕалдьы кэтэр күүс-сэниэ суох»,— диэн буолар [ыалдьыбыт ыанньыксыты солбуйары этэллэр]. С. Федотов
монг. бургалдьи
♦ Бурҕалдьы буол — кимиэхэ эмэ мэһэй, боһол буол. ☉ Стать обузой для кого-л.. Бурҕалдьыгын уһул — туох эмэ ыарахантан, ыар баттыктан, эрэйтэн, түбүктэн босхолон. ☉ Сбросить (свалить, скинуть) с плеч что-л. тяжкое, гнетущее
Бигэ тылбын эйиэхэ биэрбэппин буолан баран, эйигиттэн бурҕалдьыны устар санаа суох. В. Яковлев
Уйбаан Лөгөнтөйтөн арахсыбытын истэн хайҕаата. «Бурҕалдьытын уһуллаҕа, өрө тыыннаҕа», — диэтэ. «ХС». Ыраахтааҕы былааһын бурҕалдьытын субу аҕай устубут үлэһит дьону кинилэр арыт адаҕаны, капиталистическай кулуттааһын адаҕатын, кэтэргэ ыҥырбыттара. «Ленин с.». Бурҕалдьыны кэт — төлөрүйбэт ыар батталга, олус ыарахан үлэҕэ киир, түбэс. ☉ Быть, под ярмом; выполнять тяжелую работу
Украина киэҥ киллэм сыһыытыгар Уол оҕо барахсан төрөөбүтэ, Кулут дьонтон төрөөн, кулут-чаҕар Бурҕалдьытын ол күн кэппитэ. Эллэй
Биһиги, бу олорооччулар,— Буулаҕа бурҕалдьыны кэтэн Боҕуйаары төрөөбөтөхпүт, Сүрү-кэби сүүйтэрэн Сүгүрүйээри төрөөбөтөхпүт. С. Васильев
Бэйэбин өйдүөхпүттэн үлэттэн орпоппун, куруутун моонньубар бурҕалдьы кэтэ сылдьабын. Н. Лугинов. Бурҕалдьыны сос (тарт) — сөбүлээбэт, ыарахан, үксүгэр, биир күдьүс, онон салгымтыалаах үлэни толор. ☉ Заниматься тяжелой однообразной, надоедливой работой (соотв. тянуть лямку)
Дьадаҥы аймах, биһиги Этэрбэс кэтээт, эрэйи билэн, Сон кэтээт, Сору көрөн, Булгуйбат буулаҕа Бурҕалдьыны соспуппут. С. Васильев
«Сылайдыбыт-элэйдибит», — диэн үҥсэргээн эрэллэрин бииргэ үлэлиир, бурҕалдьыны бииргэ сосуһар дьоно истэ иликтэр. Г. Нынныров
Оҕо санаторийын үлэһитэ Р.Е. Андросов бурҕалдьытын кыайан тардыбат. Партбюроҕа кини отчуотун истии кэнниттэн да дьыала сыҕарыйбата. ПДН ТБКЭ. Бурҕалдьыта кэтэрт — кимиэхэ эмэ күүс өттүнэн ыар батталы эбэтэр буруйу-сэмэни сүктэр, соҥноо. ☉ Навязывать кому-л. обузу или обвинять кого-л. в чем-л.
Эргийбэт сирдэригэр үүрэн илпиттэрэ Эр дьоҥҥо бурҕалдьы кэтэрдэннэр. Тува т. Кини «Биһиги бэйэбит иннигэр буруйдаахтарга даҕаны, буруйа суохтарга даҕаны кулут буолуу бурҕалдьытын кэтэрдиэхпит», — диирэ. КФП БАаДИ
Сардаана Михайловна сопхуос үлэтин хамнаһын бары итэҕэстэрин иһин буруйу барытын мин үрдүбэр түһэрэр. Онон мин моонньубар кыайан төлөрүйбэт тимир бурҕалдьыны кэтэрдэ сатыыр. С. Никифоров
◊ Бурҕалдьы быата — бурҕалдьыны сыарҕа ураҕаһыгар баайар тирии быа. ☉ Кожаные ремни для привязывания бычьего ярма к оглоблям
Кыратынан буоллаҕына, оҕус бурҕалдьытын быатын ылыаҕыҥ. Ону санаан аһарарбыт дуо биһиги? Амма Аччыгыйа. Бурҕалдьы сото үөхс. — бурҕалдьы курдук токур (маадьаҕар) атахтаах. ☉ Кривоногий, криволапый
[Ньургун Боотур:] Көр даа, доҕоттоор, Көстүбэт уола, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Бу буолан сытан Тумсун Тууһун Айаҕын Абатын, Бэлэһин Бэтэтин Көрөллөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
Буор сырай, Бурҕалдьы сото — Сип-сибилигин Чэгиэн эккин сэймэктээммин, Ый бөҕө Ыһыаҕа гынан, Ыһар күнүм кэллэ, Күн бөҕө Күдэнэ оҥорон Көтүтэр күнүм буолла. Күннүк Уурастыырап

несов. кулуттуу ньылаҥнаа.

кулуттаа диэнтэн бэй
туһ. Баай даҕаны, сэниэ даҕаны кулуту бас билээччилэр бэйэлэрин кулуттарын бас бэриннэрэн олоруохтарын, өссө элбэх кулуттаныахтарын баҕараллара. КФП БАаДИ

прил. I. (тяжёлый) кулуттуу, ку-лут; рабский труд кулут үлэтэ; 2. (покорный) кулуттуу, кулут курдук; рабское повиновение кулуттуу бас бэринии.

1. боҕус I диэнтэн хай. аата. Ыт абааһы мин бохсуубуттан босхолонор күннээх буоллаҕына, миигин иккиһин төрөтөөрүҥ. Амма Аччыгыйа
   Буруйу оҥоруу туһунан тыллааһын буруйу оҥорууну утары охсуһууга итиэннэ эрдэттэн бохсууга улахан наадалаах усулуобуйа буолар. СГПТ
   Холуонньа тойоно Бельгия иннигэр Конго кулуттуу тобуктуур кэмигэр Африка буойуна Лумумба буолбута, Бохсуу сыаптарын бурайа турбута. Эллэй
2. Тугу эмэ бохсор, кэлгийэр быа эбэтэр бүөлүүр мэһэй. ☉ Веревка, ремни, которыми связывают кого-что-л., путы; преграда кому-чему-л.. Айах адаҕата, буоһах бохсуута (өс ном.). Бохсуу буолуох туох да суох

м. 1. (обувь) башмак, бачыыҥка; 2. тех. холуокка; тирэх кэтэрдии; # быть под башмаком у кого-л. ким эмэ тилэҕин анныгар буол (толору кулуттуу бас бэринэн сырыт).