прил. кумахы, титириир; малярийный комар кумахы кумаара.

ж. кумахы, титириир (сыстыганнаах, тииһиктээх ыарыы).

илиһин диэнтэн дьаһ
туһ. Яков төттөрү-таары тиэстэригэр букатын ыран хаалла, куйаас да илиһиннэрдэ, утаппыта да сүрдээх. Н. Заболоцкай
Инженери кытта кэпсэтии кинини ордук илиһиннэрдэ. А. Сыромятникова
Кумахы - киһини илиһиннэрэр ыарыы. ББЕ З

аат., эмт. Киһини тоҥорон-тиритиннэрэн ыарытар, соторусотору тииһиктэнэр сыстыганнаах ыарыы, кумахы. ☉ Малярия
Дьэрэкээн отторунан күөмэй, быар, бүөр ыарыыларыттан, титирииртэн эмтэнэллэрэ. МАА ССЭҮү
Титириир киэҥник тарҕаммыт ыарыылартан биирдэстэрэ буолар. КАМ ТЫаТТБ
◊ Титириир бырдаҕа көр бырдах
Титириир бырдахтара күнүһүн оҥкучахтарга, сарайдарга, хотоннорго хаххаланаллар. КАМ ТЫаТТБ

аат. Салгынынан биитэр сорох үөн-көйүүр нөҥүө бэриллэр, сытыытык киирэр сыстыганнаах ыарыы (ыарыһах үрдүк тэмпэрэтиирэлэнэр, этэ-сиинэ сүһүрэр, тыҥатынан киирдэҕинэ — сэбиргэхтэтэр). ☉ Острое инфекционное заболевание, смертельно опасная болезнь, чума
Чумаа дьаҥ курдук, Дьулааннык суоһаан, …… Тиийэн кэллэ! Күннүк Уурастыырап
Бааһынайдар сүөһүлэригэр куорҕаллааччылар араас ыарыылары (чумааны, анемияны уо.д.а.) сыһыараллара. БИД
Сорох хамныыр харамайдар ыарыылары таһаллара быһаарыллыбыта (быттар ыалдьыбыт киһиттэн доруобай киһиэхэ ымынахтаах тииби сыһыараллар, бырдахтар — кумахыны, былахылар — чумааны). ББЕ З

аат.
1. Тугу эмэ тарҕатар ким-туох эмэ. ☉ Тот, кто распространяет что-либо, распространитель
Мин хобу-сиби тарҕатааччылары сэҥээрээччим суох. В. Протодьяконов
Ол киһини кэлин бандьыыттар бассабыыктыы аҕытаассыйаны тарҕатааччы быһыытынан көрөн, ытан кэбиспиттэр. ГСС
Бибилэтиэкэ учаастактарга уонна пиэрмэлэргэ кинигэ передвижкатын тэрийэр, онно кинигэни тарҕатааччылар бааллар. ПДН ТБКЭ
2. Сыстыганнаах ыарыыны тарҕатар үөн-көйүүр, харамай. ☉ Насекомое, животное, являющееся распространителем какой-л. инфекции, переносчик
Кутуйахтар туляремия курдук сыстыганнаах ыарыыны тарҕатааччы буолуохтарын сөп. Дьиэ к. Сыстыганнаах ыарыылары тарҕатааччылары: кэрбээччилэри, сарсырҕалары, былахылары, кумахылары суох гыныҥ. МКББ
Сыстыганнаах ыарыыттан өлбүт сүөһү сыстыганнаах ыарыыны сүрүн тарҕатааччынан буолар. ССЫа

туохт.
1. Туох эмэ ыарыыны тарҕат, элбэх киһиэхэ сыһыар. ☉ Заражать кого-л. болезнью
Биир модьууннаах куобах тумара куобаҕын барытын сутуйар. И. Гоголев
Кыыс атаҕын ыарыытын көрөөт, кэннинэн чинэккэлээбитэ, төбөтүн булкуйа-булкуйа: «Алдьархай, кыыһы түргэнник туспа олордуохха. Дьону сутуйуоҕа», — диэбитэ. Ф. Софронов
Кумахы мөлүйүөнүнэн дьону, ордук хото итии дойдулар олохтоохторун, сутуйар. ББЕ З
2. көсп. Туох эмэ куһаҕан дьаллыкка угуй, кучуй. ☉ Склонять к плохим привычкам, совращать, вовлекать во что-л. дурное
— Уорууну төрдүттэн эһээри гынар буоллахпытына, оннук дьону төрдүттэн мэлитэргэ эрэ тиийэбит. — Хайыаххыный? Инньэ гымматаххына, ол түөкүнүҥ атыны сутуйуо дии. Н. Лугинов
Арыгы баҕайы сут ыарыы буолан сутуйара кэҥээн, аҕалар алдьархайа араас көрүҥнэрэ үөскээн иһэр буоллаҕа. И. Семёнов
Ымсыы, барыһымсах, иҥсэ санаа дьону сутуйар, буортулуур. КНЗ ТС
ср. бур. зутар ‘пачкаться чем-л., загрязняться; попадать в скверную историю, в беду’, зутарааха ‘гадать’

аат.
1. Ханнык эмэ ыарыыттан (хол., бэтэрээҥкэ, аллергия) киһи, сүөһү этигэр тахсар быдьыгынас итиик, хатаал. ☉ Мелкие пятнышки или прыщи, появляющиеся на теле при некоторых болезнях (напр., ветрянке, аллергии), сыпь. Куор ымынаҕа
□ Сороҕор оҕо моонньугар ымынах тахсааччы, оччоҕо кинини маргааҥка суурадаһыныгар сөтүөлэтэр сөп. ГЛИ ЭИС
Ыарыы иккис кэрдиис кэмигэр киһи этэ ымынах курдук бырдьыгынаан тахсар. АЛР ВЫаХ
2
көр кыһыылаах ымынах. Киһи сууммакка кирдээхтик сырыттаҕына, тириитин быыһа бүөлэнэн хаалан ымынах, модьуун эҥин буолан барар. П. Филиппов
Ынах сүөһү, таба уонна сибиинньэ иитиитигэр сыстыганнаах ымынах элбэх ночооту аҕалар. МСИ ХСИи
Сэллик, одуруун, кумахы, ымынах курдук ыарыылар сир ахсын бүрүүкээбиттэрэ. АНХ СС
3. Хортуоппуй хаҕа бааһыран ыалдьар ыарыыта. ☉ Болезнь клубня картофеля, парша, фитофтороз
Бактыарыйалар хаҕа бааһырбыт уонна ымынах ыарыылаах хортуоппуйга өтөн киирэллэр. ФНС ОС
Хортуоппуй аһыгар уунан да суурайдахха барбат хара ымынахтар үөскүүллэр. ЛПМ ХХ
◊ Кыһыылаах ымынах — киһи, сүөһү тириитин ис араҥатыгар олохсуйар кыһытар быт көмөтүнэн көбөр, тарҕанар сыстыганнаах тирии ыарыыта. ☉ Кожное заболевание, вызываемое клещами, характеризующееся сильным зудом, чесотка
Ньургуһуну сүөгэйгэ булкуйан кыһыылаах ымынаҕы эмтииллэрэ. МАА ССЭҮү
Хотугу таба кыһыылаах ымынаҕын көбүтээччинэн тирии ис араҥатыгар олохсуйааччы кыһытар быт (клещ) буолар. ТСА ТС
Ымынахтаах тиип көр тиип I. Аны араҥ ыарыы, уоспа, ымынахтаах тиип, титириир курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
ср. якут. ымый ‘гнить’, ног. йиби ‘мокнуть, размокать’

несов. 1. кого сиэт; вести за руку илиититтэн сиэт; 2. кого-что (идти во главе) киллэр, илт, сирдээ; вести войска в бой сэриилэри кыргыпыыга киллэр; 3. что (управлять движением чего-л.) ыыт, салайан ыыт; вести поезд поепы ыыт; 4. что, перен. (управлять, руководить чем-л.) салай, салайан ыыт, дьаһай; вести кружок куруһуогу салай; вести собрание мунньаҕы салайан ыыт; 5. что (прокладывать) илт, ыыт; вести шоссе на юг шоссены соҕуруу диэки илт; 6. (иметь направление) тиэрт; тропинка ведёт к реке ыллык өрүскэ тиэрдэр; 7. что (проводить, осуществлять) ыыт; толор, суруй; вести борьбу с малярией кумахыны утары охсупуута ыыт; вести записи суруйан ис, бэлиэтээ; вести переписку сурус; # вести начало төрүттэн, саҕалан; вести себя тутта сырыт; и ухом не ведёт кыһанан көрбөт, кумаардаан да көрбөт; ложь к добру не ведёт сымайа үтүөҕэ тиэрпэт.