аат.
1. Бурдук, отон атын да үүнээйилэр үүнэн, ситэн хомуйарга сөп буолуулара. ☉ Созревание хлебов, ягод и других растений
Туораах ситиитин үс суол турукка: үүттүйэ, буоскатыйа уонна ситэри буһууга — араараллар. КВА Б
Үс сааһыгар күһүөрү, отон буһуутун саҕана, Торгани баран баран хас да хонукка кэлбэтэ. Болот Боотур
Бурдукпут тохтуута, Буһуута, куотуута, Хойутаан хомуйар буоларбыт. Хойуутук түһэрэ куоласпыт. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситии. ☉ Достижение физической и моральной зрелости
Алҕас, наар кэхтии эрэ диир! Киниэхэ баар торолуйуу, Буһуу, силигилии, ситии, Муҥуру булан уоскуйуу! Баал Хабырыыс
Хорсун санааҥ кытаата Холуҥ-буутуҥ буһуута, Сэргэхситэ, тиэтэтэ, Сиһиҥ этэ ситиитэ, — Тахсар күнүҥ күн ахсын Таайтарыынан мичийэр. Р. Баҕатаайыскай
«Баар миэхэ ыстаал буһуута, Бары ыар муҥу тулуйар Йог өсөһө, киэн туттуута», — диэн иккис поэт суруйар. Күннүк Уурастыырап
◊ Буһуу бас — халтаҥ төбөлөөх куохаҕар түөрэҥниир дулҕа. ☉ Затвердевшая кочка на зыбкой почве. Тэҥн. буһуудал дулҕа. Буһуу хаан — элбэхтик тохтубут буруолуу сылдьар саҥа хаан (хол., сэриигэ бааһырбыт киһиттэн). ☉ Свежая кровь, вытекшая из раны
Илиибэр, таҥаспар доҕорум хаанын көрдүм. Буһуу хаан сыта муннубар саба биэрдэ. Т. Сметанин. Дьэ, күөн көрсөн күрэс былдьаһан көрдөхпүт! Хата итии хааҥҥын итиитин, буһуу хааҥҥын буһуутун, дьэ, сиэх-аһыах биэбэкэйим буоллаҕа, нохоо! Саха фольк. Буһуу хааннаах (хааннаахсииннээх) — чэгиэн, буспут-хаппыт тулуурдаах көрүҥнээх; кытархайдыҥы сирэйдээх (үксүгэр сааһырбыт дьон туһунан). ☉ Имеющий вид здорового, закаленного, выносливого человека (обычно о пожилых людях)
Кини намыын майгылаах, сэмэй сэбэрэлээх, энньэҕэр сэҥийэлээх, буһуу хааннаах эмээхсин. «ХС»
Билигин да буһуу хааннаах-сииннээх, орто уҥуохтаах, эт-лахса бэйэтин алта уон биэс сааһыгар эдэрдиҥи сэбэрэлээх киһи. Ф. Софронов

1. аат. Туох эмэ ордуга (хол., тобоҕо, быстаҕа, төрдүгэһэ). ☉ Остаток от чего-л., окурок, огарок, обрубок чего-л.
   Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
   Остуолга чүмэчи тоһоҕоһо умайа турар. Күндэ
   [Москуба метротугар] бөппүрүөскэ тоһоҕоһо да сытарын көрбөккүн. Н. Габышев
   Лөкөй …… атын кутуругар холбообут быатын тоһоҕоһун сүөрэн, икки быа төбөтүн ыйылыннары тардан салҕаан кэбистэ. Тумарча
2. даҕ. суолт. Ордон хаалбыт, быһаҕас. ☉ Сохранившийся частично, обломившийся, неполный
   Бэйэҥ тоһоҕос омуккун …… түһүүнэн-тардыынан ааһа мүккүттэримэ. Болот Боотур
   Чыычаах тэйиччи тоһоҕос маска олорон, кыҥнахиҥнэх гына-гына, чуопчаарда. Софр. Данилов
   Акаары оҕону уолгунаан буулааҥҥыт, тоһоҕос дьоллоотугут. Э. Соколов
   ♦ Быар быһаҕас, тиис (түөс) тоһоҕос көр быар
   Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. АЛА СБ
   Сарсыҥҥы күммүтүгэр диэри былаҕайга былдьатыма, дэлэгэйгэ диэлитимэ, тойон эһэм! Киин бүтэйдээх, быар быһаҕастаах, түөс тоһоҕостоох барахсаттар буолабыт. ХИА КОВО
   ◊ Тоһоҕос балаҕан — кыра хороҕор балаҕан. ☉ Маленькая конусообразная юрта
   [Лоокуут:] Бу толооҥҥо мин Тоһоҕос балаҕан Туттаары гынабын. Суорун Омоллоон. Тоһоҕос лииньийэ мат. — көнө лииньийэлэр биир кэлимсэтэ суохтук муннуктуу холбоммуттара. ☉ Ломаная линия
   Тоһоҕос лииньийэлэр аҕыс-сүүрбэ милимиэтир уһуннаахтар. ННС ЧАа. Тоһоҕос от эргэр. — 1) кыра кэбиһиилээх от. ☉ Маленький стог
   Үс былас түөс аҥаара куохаҕар моойдоох, тоһоҕос от саҕа бастаах, икки чаан олгуй саҕа харахтаах …… хардааччы кыыл буолан сайа көтөн таҕыста. ПЭК ОНЛЯ I
   Кыыс Ньургун Үс өрүөллээх Үрүҥ көмүс сэргэтигэр Тоһоҕос от быһаҕаһын саҕа Түөллэс гына түстэ. Эрилик Эристиин; 2) төгүрүк уһуктаах төбөлөөх кэбиһиилээх от. ☉ Круглый островерхий стог сена; 3) түөлбэ. Сүүрбэччэ сүөһү кыстыыр улахан ото. ☉ Стог сена на двадцать голов скота зимнего содержания
   Икки сиргэ икки тоһоҕос от турар. ПЭК СЯЯ. Тоһоҕос саа — сарбыллыбыт уостаах саа. ☉ Обрез
   Кулаактар биһигини тоһоҕос саанан ытыалыыллара. А. Фадеев (тылб.). Тоһоҕос тордох — кыра тирии ураһа. ☉ Маленькая ураса из ровдуги
   Чугаһынан биир тоһоҕос тордохтоох ыал суох. Болот Боотур. Тоһоҕос уулусса — кылгас муҥур уулусса. ☉ Переулок
   [Кырыыньыкы] икки киэҥ көбүс-көнө кириэстии уулуссалаах, олортон тахсар уонча тоһоҕос уулуссалаах. «ХС»
   ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’

1. аат.
2. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр көхсүн уонна төбөтүн ыккардынааҕы куохаҕар синньигэс миэстэтэ. ☉ Шея
   Моонньум ыарыйда. Моонньугар быалаах торбос. Кус моонньо.  Охоноос Эрдэлиири аҥаар илиитинэн моонньуттан кууста. Амма Аччыгыйа
   [Егор] бөлөх ыарҕалары охсон кунайдыы турар, …… хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. Моонньо күөр эй э н уһуурга дылы буо ла р. М. Доҕордуурап
   [Кыһыллаай] иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ. Л. Попов
3. Сорох хороҕор иһит үөһээҥҥи синньигэс өттө эбэтэр туох эмэ тэрил хабарҕалыы синньээһинэ. ☉ Верхняя зауженная часть какого-л. сосуда, горло
   Бытыылка моонньо. Сэргэ моонньо.  Пётр Бакланов кырапыыны м о о нньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
   Остуолбалар үгүс ойуута-дьарҕаата суох сэргэ моонньун санатар чычаас оҥо быһыы ойуулаахтар. «ХС»
   △ Тугу эмэ кэтэрдэр гэ, холбуурга аналлаах олук. ☉ Специальная выемка в чём-л. для прикрепления чего-л. [Сыарҕаҕа] атах аллараа өттүгэр сы ҥаахха угарга биэс сэнтимиэтир үрдүк тээх эмиэ сарыннаах моой оҥоһуллар. АНП ССХТ
4. көсп. Тугу эмэ хааччыйыыга ким, туох эмэ күүһэ, булар үбэ-аһа, баайа. ☉ Средства для содержания, попечения кого-чего-л.
   Дьонун моонньугар саантыыр.  Нэһилиэк, улуус дьаама барыта дьаамсыктыын баайдар моонньуларыгар сүктэриллибитэ. Эрилик Эристиин
5. көсп. Туох эмэ синньиир өттө (хол., өрүс, күөл). ☉ Узкая часть чего-л., шейка (реки, озера)
   Днепр моонньугар …… аан дойдуга аатырбыт тутуутун — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи электрическэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
6. даҕ. суолт. Киһи тус бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан толороругар ылыммыт (үлэ туһунан этэргэ). ☉ Возложенный на кого-л., рассчитанный на собственные силы кого-л. (вид работы)
   Окко моой былаан ылынным.  Модун хорсун үлэһиттэр Хантараактаһан тураннар, Моой үлэ ылан үлэлииллэрэ. Күндэ
   Көрдөһөбүн эйиигиттэн: Көлүй эрэ оҕуспун. Чөмөхтүөм этэ чөкөтөн Үнүр муспут Моой оппун. Р. Баҕатаайыскай
   [Ыанньыксыттар] көөнньөрбө отун бэйэлэрэ булуохтаах моой эбээһинэстэрэ. У. Нуолур
   ♦ Моой ылын — хайа эмэ үлэни тус б эй э ҥ к ү ү с к ү н эн т о ло ро р г о ы л ы н , с ө б үл э с. ☉ Взять на себя обязательство выполнить какую-л. работу собственными силами
   [Холкуостаах:] Биһиги биригээдэбитигэр сирдэ быһа анньан кулуҥ, биһиги бэйэбит моой ылынан үлэлиэхпит. Кү ндэ. Сүөдэр бостууктуурун таһынан сайыны быһа, моой ылынан, холкуоска оттоото. М. Доҕордуурап
   Уон тыһыынчалаах хотону моой ылынан туппуттар. М. Тимофеев. Моон ньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) — атыттартан билиигинэн уо. д. а. биллэрдик таһыччы буол, быдан ырааҕынан баһый. ☉ Быть на голову выше кого-л. по развитию и т. п. Ульянов кылаа һыгар моонньоох баһынан үрдүк түк турара. ЛБС
   Суруналыыс П.И. Егоров эргиччи чаҕылхай талаанынан, уҕараабат айар эрчиминэн — бэйэтин биир идэлээхтэриттэн моонньоох баһынан улаатан көстөр киһи этэ. «Кыым». Моонньоох баскынан эппиэттээ кэпс. — туох эмэ туһугар төбөҕүнэн эппиэттээ, саамай ыарахан буруйга тигис. ☉ Отвечать головой за что-л., быть строго наказанным (за содеянное)
   Гитлеровскай фашизм бу алдьархайдаах сэриини төлө тардыбытын иһин моонньоох баһынан эппиэттиэхтээх. «ХС». Моонньоох баһа быстыа да буоллар кэпс. — туох да иһин тохтообокко, тугу да кэрэйбэккэ. ☉ Ни перед чем не останавливаться, рисковать головой (букв. даже если голова слетит)
   Моонньоох бастара быстыа да буоллар, сороҕор сыыһа суолга өсөһүөхтэрэ турар ээ. Далан. (Ким, туох эмэ) моонньо суон кэпс. — эстибэт, кыахтаах, күүстээх, баай. ☉ Обладающий большой силой, мощью, могучий (букв. у него шея толстая)
   Холкуос моонньо суон, илиитэ эрчимнээх. Өс хоһ. Кириэһилэм …… үрэлиннэҕинэ …… сарайга быраҕыахтара. Ол иннинэ кыһаллыбаттар. Судаарыстыба моонньо суон. Софр. Данилов. Моонньу гар иилиһин кэпс. — киһиэхэ бэрт буолан бэйэҕинэн тапталга сыҥалан. ☉ соотв. вешаться на шею кому-л.
   Кэлбит-барбыт дьоҥҥо м о о н н ь у л а р ы г а р иилистэ сылдьар кыыс.  [В е р а : ] Мин эрэйдээх диэки хайаҕыт эмэ хараҕа иҥиннэ дуо? Эбэтэр мин эһиги моонньугутугар иилистэрбин көһүтэҕит дуу? С. Ефремов. Моонньу гар олор — тугунан да дьарыктаммак ка кимиэхэ эмэ иитимньи буолан олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
   Бач чааҥҥа диэри ийэтин моонньугар олорор. НАГ ЯРФС II. Моонньугар сүк — тугу эмэ толорорго бэйэҕинэн сө бүлэс, бэйэҕэр ылын (үксүгэр бокуойа суох да буолларгын, туох эмэ кыһалҕаттан). ☉ Обременять себя чем-л., н а де ва ть се бе хо му т н а ш ею (букв. взвалить на шею)
   «Ираида Ивановна эйиэхэ ыытта, сөбүлэҥҥин биэрдэххинэ илии баттыыр үһүгүн, — Эра дьоҕус нособуойунан хараҕын соттон ылла, — Барытын бэйэм моонньубар сүкпэппин диир». Р. Баҕатаайыскай
   Моонньун кэрбээ көр кэрбээ. Оччоҕо баттыгас саҕа на баай аймах, атыыһыт кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин. Моонньуҥ да арҕаһыҥ к эпс. — төһө да эрэйдээҕин, ыараханын иһин, хайаан да толоруохтааххын. ☉ Забота, от которой невозможно избавиться.
   ◊ Моой отчут — бэйэтин күүһүнэн оттоон ыларга сир анатан ылбыт отчут. ☉ Человек, арендовавший сенокосное угодье для своей пользы
   «Хайа, моой отчут, төһөнү бүгүн кыайдыҥ?» — Света куолаһыгар дьээбэлээх дорҕооннор иһилиннилэр. «ХС»
   Үгүс сирдэргэ моой отчуттарга с и р а н ыы л ла р. «ХС»
   Моой отчуттар …… куоталаһыыларыгар эмиэ саҥа усулуобуйа киллэриллибитэ. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. бойын, туркм., кум. боюн, казах. мой, мойун ‘шея’