аат.
1. Бурдук, отон атын да үүнээйилэр үүнэн, ситэн хомуйарга сөп буолуулара. ☉ Созревание хлебов, ягод и других растений
Туораах ситиитин үс суол турукка: үүттүйэ, буоскатыйа уонна ситэри буһууга — араараллар. КВА Б
Үс сааһыгар күһүөрү, отон буһуутун саҕана, Торгани баран баран хас да хонукка кэлбэтэ. Болот Боотур
Бурдукпут тохтуута, Буһуута, куотуута, Хойутаан хомуйар буоларбыт. Хойуутук түһэрэ куоласпыт. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситии. ☉ Достижение физической и моральной зрелости
Алҕас, наар кэхтии эрэ диир! Киниэхэ баар торолуйуу, Буһуу, силигилии, ситии, Муҥуру булан уоскуйуу! Баал Хабырыыс
Хорсун санааҥ кытаата Холуҥ-буутуҥ буһуута, Сэргэхситэ, тиэтэтэ, Сиһиҥ этэ ситиитэ, — Тахсар күнүҥ күн ахсын Таайтарыынан мичийэр. Р. Баҕатаайыскай
«Баар миэхэ ыстаал буһуута, Бары ыар муҥу тулуйар Йог өсөһө, киэн туттуута», — диэн иккис поэт суруйар. Күннүк Уурастыырап
◊ Буһуу бас — халтаҥ төбөлөөх куохаҕар түөрэҥниир дулҕа. ☉ Затвердевшая кочка на зыбкой почве. Тэҥн. буһуудал дулҕа. Буһуу хаан — элбэхтик тохтубут буруолуу сылдьар саҥа хаан (хол., сэриигэ бааһырбыт киһиттэн). ☉ Свежая кровь, вытекшая из раны
Илиибэр, таҥаспар доҕорум хаанын көрдүм. Буһуу хаан сыта муннубар саба биэрдэ. Т. Сметанин. Дьэ, күөн көрсөн күрэс былдьаһан көрдөхпүт! Хата итии хааҥҥын итиитин, буһуу хааҥҥын буһуутун, дьэ, сиэх-аһыах биэбэкэйим буоллаҕа, нохоо! Саха фольк. Буһуу хааннаах (хааннаахсииннээх) — чэгиэн, буспут-хаппыт тулуурдаах көрүҥнээх; кытархайдыҥы сирэйдээх (үксүгэр сааһырбыт дьон туһунан). ☉ Имеющий вид здорового, закаленного, выносливого человека (обычно о пожилых людях)
Кини намыын майгылаах, сэмэй сэбэрэлээх, энньэҕэр сэҥийэлээх, буһуу хааннаах эмээхсин. «ХС»
Билигин да буһуу хааннаах-сииннээх, орто уҥуохтаах, эт-лахса бэйэтин алта уон биэс сааһыгар эдэрдиҥи сэбэрэлээх киһи. Ф. Софронов

туохт.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буол (ас туһунан). ☉ Свариться, испечься
Чүөчээски үтэһэлээбит этэ буһаатын кытта, чэйдээбитинэн барда. Суорун Омоллоон
Арҕаанан айахтаах ампаар дьиэ, Оһоххо олгуй-чаан оргуйар. Тааттаҕа төрөөбүт улаан биэ Туруктаах чоҥкута бу буһар. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. Үүнэн, ситэн-хотон, хомуйарга, сииргэ бэлэм буол (хол., бурдук, отон о. д. а.). ☉ Созреть, поспеть
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар оҕус күрүөһүлээн киирбит. А. Софронов
[Чокуурап:] Ол суорт үүнэрин сүрдээхтик үүнэр эрээри, кыайан буспакка үлүйэн хаалар эбит. С. Ефремов
Садтан дьаабылыка, айва, персик, марабель отоннор буһаннар, арамаат сыта тарҕанар. Н. Якутскай
3. Уокка эбэтэр итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься, получать ожог
Ууттан буспут үүттэн куттанар (өс хоһ.). Ол курдук, тааска быстан, уокка буһан, тымныыга тоҥон туран, оҕолору быыһаабыт уол Луха Луоскун бэйэтэ балыыһаҕа киирэр. Амма Аччыгыйа
Аһыырыгар саха саҥарбат, Арай тэриэлкэ, тиис тыаһыыр, Мииҥҥэ буспат, уҥуохха харбат Сэрэҕин бэркэ сыаналыыр. Дьуон Дьаҥылы
4. Куйаастан, күүскэ үлэлээн, хамсанан эбэтэр олус халыҥнык таҥнан итииргээ, көлөһүн таҕыс, тирит. ☉ Переносить жару, потеть
Эн эмиэ сылайаҕын, ардыгар аччыктыыгын, куйаастан буһаҕын, тымныыттан тоҥоҕун. Т. Сметанин
Тула хараҥа, хаар ытыллар, ыллыыр. Эмиэ оргууй хаамабыт. Тоҥмоппун, хата буһабын. Н. Габышев
5. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситхот. ☉ Достичь зрелого возраста, окрепнуть, закалиться
Эн, Федор Попов, Хотой аймаҕар холбоһон, хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, — Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги бурсууй-баай буораҕын, Буулдьатын сиэбиттэр, Бууска, саа уотугар буспуттар, өлбүттэр. Эллэй
6. көсп. Бүтэйдии күҥкүйэн сытый (сииктээх кэбиһиллибит от туһунан). ☉ Сопреть, гнить (о недостаточно высушенном застогованном сене). Сииктээх кэбиһиллибит от буһар. Куһаҕан түстээх оту ардах хотор, оччоҕо от буһар
тюрк. бус, бүс, пис
◊ Иһэ (көхсө, өһөҕө) буһар (үллэр, тымныйар) көр ис
Мин иһим буһан эрэрин биллим. Кини [Карл] туһунан тугу саныырын сирэйигэр этитэлээтим. Доҕордоһуу т. Түөртээх бэдигим Саша үҥсүүлээх киирдэ. Өһөҕө буспут. Ытыы сыспыт. Багдарыын Сүлбэ

тыаһы үт. туохт. Таныынан салгыны күүстээхтик тыынан быһыттаҕас тыастары таһаар (сүөһү туһунан этэргэ). ☉ Издавать прерывистые звуки при сильном выдохе через ноздри (обычно о скотине)
Сүөһүлэр бус гына тыына-тыына, кэбинэн ньэччийэ сыттылар. М. Доҕордуурап
Ата ынчыктыыр курдук бус гына тыынар. «Сиэхсит дэлэҕэ дубук туттуо дуо? Аппын сиэбит», • дии санаата. А. Сыромятникова

туохт. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн толору сит-хот. ☉ Достигнуть полной физической и духовной зрелости
Сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа саҥа олох араас үлэтигэр-мөккүөрүгэр буһа-хата охсубут, бэрт кыра үөрэхтээх, сахалыы уохтаах араатар, сытыы-хотуу дьон үөрэнэллэрэ. «ХС»
Петр Сенькин сэрии диэн тугун-ханныгын билэн буспут-хаппыт. «ХС»

аат. Көлөһүн тахсыар диэри, тиритиэххэ диэри буһуу (куйаастан, күүстээх үлэттэн). ☉ Сильный жар, жара, пекло (напр., о знойной погоде, тяжелой работе и т. п.)
Бу куйааска от охсоммут итии-буһуу бөҕө буолла.  [Хотой:] Салгына итиитэ-буһуута, куйааһа суох, биир да сымыыт сытыйыа-ымыйыа суох, биир да оҕо уйаҕа буһан өлүө-сүтүө суох. Суорун Омоллоон
♦ Итиигэ-буһууга киир (сырыт) - уустук, эрэйдээх суолга түбэс, ыарахан балаһыанньаҕа киир; улахан мөҕүллүүгээтиллиигэ түбэс. ☉ Оказываться в сложном, трудном положении (соотв. попадать в переделку (в переплет))
Эн бу биһигинньиктэргэ эрэ харса суохтук туттунаҕын, оттон дьиҥнээх итиигэ-буһууга киирдэххинэ, эрэлэ суох киһигин. Д. Таас
Мин разведчикпын, маннааҕар буолуох итиигэ-буһууга сылдьыбытым. «ХС»
Соловьев биһикки Өктөөп бырааһынньыгар диэри элбэхтик итиигэ-буһууга киирэн тахсыталаатыбыт. «ХС». Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) - уустук, эрэйдээх суолга түбэһиннэр, ыарахан балаһыанньаҕа киллэр, улахан мөҕүүгэ-этиигэ түбэһиннэр. ☉ соотв. задать жару кому-л.
Доппуруостаан, мөҕөн-этэн итиигэ-буһууга киллэрдэ.  Кинини итиигэ-буһууга түһэрэн кытаанах миэрэҕэ тарпыттарын звенотугар биллэриэхтэрин иннинэ, бэйэтэ урутаан кэпсииргэ быһаарынна. П. Аввакумов

1) вариться; печься; эт буһан эрэр мясо начинает вариться; буспут килиэп испечённый хлеб; 2) созревать, поспевать; отон буспут ягоды поспели; бурдук буспут хлеба созрели; 3) обвариваться; обжигаться; уокка бус = обжечься; ууга бус = обвариться; 4) ощущать жару; потеть; дэлби бустум я сильно вспотел; куйааска бус = быть опалённым зноем # буутун этэ буспут он достиг мужской зрелости.

что-л. горячее, жаркое # итиигэ-буһууга киллэр = задать жару кому-л.

v. to cook, to boil, to be ready to eat; буһар= v. to cook

v. to ripen