даҕ. Дороххой, сүһүөхтээх, көҥдөй (оту этиллэр). ☉ Жёсткий, грубый (о траве)
Абааһы кыыһа хороҥ окко таалалыыр үһү (тааб.: баҕа). Өлөксөй уол хороҥ оту уматан табах тардан оппоҥнуур. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы бурдуктар солуомалара хороҥ, иҥэмтиэтэ кыра буолар. СИиТ
◊ Хороҥ талыы көр талыы I
Хороҥ талыыта киирэн, Дьэбдьиэ энэлгэнэ улам элбээн истэ. Болот Боотур
Ийэ талыыта Иһинэн киирдэ, Хороҥ талыыта Ходьоҥнотон барда. П. Ойуунускай
Ийэм эрэйдээх ахсынньы ый аамдаам тымныытыгар от тиэйэн, …… итии да киллэриниэх бокуой булбакка, оронугар охтон — хороҥ талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай
ср. чув. курак ‘трава’, гагауз. корай ‘сухой бурьян’

1. саҥа алл.
2. Олус күүстээх, киһи тулуйуо суоҕун курдук балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы (үксүн фольк. тут-лар). ☉ Выражает чувство острой нестерпимой боли — стон, стенание (обычно употр. в фольк.)
   Абытайбын-халахайбын... Аанайыкпынтуонайыкпын... Арҕаһым үүтүнэн Аргыардаах атахтаах Анньыылыы кэйиэлээн, Тииһигим бэргээтэ. П. Ойуунускай. Лахаатта [көтөр] тыына эрэ хаалан баран, саҥара сыппыт: — Алаатыка, абытайбын-халахайбын! Алаатыка, муҥмун-сорбун! Саха фольк.
3. Алдьархай, тыын былдьаһыытын, өлүү куттала суоһаабытын көрдөрөр саҥа. ☉ Выражает чувство ужаса при смертельной опасности
   «Таарт-таарт, абытай-халахай, аны бэйэбин эккирэтэн ол иһэр. Ирдээн туран имири быһаары, сойуолаан туран суох оҥороору!»— муҥатыйда, муҥун ытаата көҕөн ийэ. Н. Заболоцкай
4. аат суолт. Олус күүстээх, ынчыктаах-энэлгэннээх, таарымтаталыы курдук ыарыы. ☉ Сильнейшие боли, сопровождаемые стоном, стенаниями (напр., при родах)
   Айыыһыт ийэтин ыҥырар Абытай-халахай буолла, Эдьээн иэйэхсит эргитэр Энэлгэн тойуга буолла. П. Ойуунускай
   Ампаарга да тахсан, киһи утуйара диэн кэлиэ дуо? Нарыйа муҥнаах туох баар ынчыга, абытайахалахайа бу баардыы иһиллэр. В. Яковлев
   Ийэм эрэйдээх оронугар охтон, абытай-халахай аргыстаах айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай

1. даҕ.
2. Киһи этигэр биллэр суостаах. ☉ Жаркий; теплый
   Сиридойдуну налыччы кууһар иһирик хараҥа итии түүнтэн эбитэ дуу, киһи санаата эмиэ сааскы түүҥҥүтээҕэр букатын атын. Далан
   Кыһыллаай Маня быыкаа итии ытыһын ыга туппахтаата. Л. Попов
   Сайыҥҥы итии салгыҥҥа үөһэ оҥоойу үөрэ кыыгыныы туойар. Күндэ. Курупааскы былыргы аата - хабыйахаан. Кини урут эмиэ итии дойдуга баран кыстыыра үһү. СТС.
   △ Киһи этин сиир суостаах. ☉ Горячий
   Кинилэр отууларыгар киирэн куруускалаах итии чэйи үрэн бурулатан кэбиһэ-кэбиһэ, оргууй иһэ олордулар. Н. Заболоцкай
   Бытыкаанап итии хобордооххо арыы кутан биэрэ олордо. В. Ойуурускай
   Сыылан окуопаҕа киирэн истэҕинэ буулдьа тиэрмэһи тобулу көппүт, итии миин Бычков үрдүгэр тохтубут. Т. Сметанин
3. Тымныыттан үчүгэйдик харыстыыр, ичигэс (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Хорошо защищающий от холода, теплый (об одежде)
   Халлаан тымныйбыт, итии үтүлүк кэтиэххин? Итии таҥас.  Аны билигин итии таҥаһынан, Дохсун дьыбарга тоҥмот гына, Куйахтаан биэриэх тустааххын Хорсун буойун саллааккын. Эллэй
   Манчаары аатынан пионерскай дружина бэйэтигэр улахан соругу ылыммыта: итии таҥаһы - үтүлүгү, бэргэһэни тигэн, оборуона пуондатыгар туттарарга, фронтовиктарга ыытарга. И. Федосеев
4. Сойо илик, сылааһа билигин да баар. ☉ Еще не остывший, теплый. Чэйбит билигин да итии эбит
   □ Бу куһу аны булуустуохха наада
   Тута уурар сатаммат. Итии куһу уурдахха сытыйан хаалар. Далан
5. Сибиэһэй, саҥа үөскээбит, дьарҕа буола илик (ымынах, баас туһунан). ☉ Находящийся на начальной стадии развития, свежий (о чесотке, сыпи, ране)
   Итии бааһы дьуотунан төгүрүччү сотоллор.  Итии ымынаҕы былыр киһи, соччо айгыстыбакка, тугунан барытынан эмтээн үтүөрдэрэ. Болот Боотур
6. көсп. Күүстээх истиҥ иэйиилээх. ☉ Проникнутый добрым чувством, теплый, сердечный
   Биир итии тылынан бу оҕо сүрэҕин ким биирдэ сылытан кинини үөрпүтэй? П. Ойуунускай
   Лааһарап үлэтэ үмүрүйэ охсон маҥнайгы борохуоттары үрдүк үөрүүнэн, итии эҕэрдэнэн көрсүспүтэ баар буолар. Амма Аччыгыйа
   Кинини [Кыһыл Аармыйаны] үлэһит норуот барыта итии тапталынан таптыыр, ийэ алгыһынан алгыыр. Суорун Омоллоон
7. аат суолт.
8. Туох эмэ (хол., күн уота, оһох) киһи этигэр биллэр суоһа. ☉ Жар, исходящий от какого-л. источника тепла
   Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма Аччыгыйа
   Оһох аттыгар итиигэ туран эбитэ дуу - сирэйэ кытарбыт, тыынара кылгаабыт. Софр. Данилов
   Дьахтар этэхаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов. Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйата итиини ордук тутумтуо матырыйааллары туһаныыга киэҥник киирэри эрэйэр. «Ленин с.»
9. көсп. Истиҥ иэйии (үксүн поэз.). ☉ Доброе, нежное чувство, испытываемое к кому-чему-л., чувство любви, сердечность
   Оҕо сааспыттан эн миигин, Доҕор туттаҥҥын таптыырыҥ, Онон сүрэҕим итиитин Күндү атаспар аныыбын! Эллэй
   Эмиийдиир ийэ эрэйиниэйиитин Эһиги билбэтэххит иһин - Этирик түөскүт минньигэһин Имэрийэр илиигит итиитин иҥээртим мин. П. Тобуруокап
   Бу бүгүн туттум илиини, Биир туох эрэ аптаах илиини... Эймэһийэр итиини кини кутта Этим сааһын устунан. С. Васильев
   ♦ Итии (итиитэ) киллэр - итии чэйдэ ис, итии аста аһаан, тоҥмуккун аһар. ☉ Пить или есть что-л. горячее с холода, с мороза (букв. горячее вводи)
   «Кинээстэр аҕа ууһун кырдьаҕастарын ыҥырталаа диэбиттэригэр сылдьабын», - диэтэ уонна итии киллэрэн баран, тахсан барда. Саха сэһ. II
   Кэл, оҕонньор, итиитэ киллэр. А. Софронов
   Ийэм эрэйдээх ахсынньы ый аамдаам тымныытыгар от тиэйэн, мас мастаан киирэн баран, итии да киллэриэх бокуой буолбакка хорон талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай. Итии хобордоох үрдүгэр олордор - элбэхтик саҥара, улаханнык мөҕө-үөҕэ көрсөр. ☉ Встречать кого-л. страшной руганью, браниться, склонять на все лады, критиковать со всех сторон (букв. сажать кого-л. на горячую сковороду)
   Мунньахха кэлбит дьон бары тимир-тамыр курдук көрөллөр, тыллара-өстөрө, итии хобордоох үрдүгэр олордон, сытыырхайбыта сүрдээх. П. Аввакумов
   ◊ Итии аһылык - бэлэмнэммитин кэннэ уталыппакка сылааһыгар аһанар аһылык. ☉ Горячее питание
   Онтон тахсан итии аһылык бэрээдэгинэн эт үөрэ сиэн, миин иһэн үлэһиттэр бэркэ көтөҕүлүннүлэр. М. Доҕордуурап
   Ылан барбыт харчыбар оҕолор итии аһылыктарыгар анаан иһит-хомуос, ас-үөл атыыластым. И. Находкин
   тюрк. иси, изик, исси

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’

I
сыһ., кэпс. Оччо куһаҕана да, үчүгэйэ да суох, ортотунан. ☉ Нехорошо и неплохо, посредственно; опасно, терпимо. Олоруубут аҕай
□ Киниттэн хайдах сылдьарын, олорорун туһунан ыйыттахха, халымалыы «аҕай» диэн саҥа аллайыаҕа. «ХС»
[Сүлүгүрэс Сүөдэр:] Эһиги туох-хайдах олороҕут? [Бырдаахап:] Олоруубут аҕай. Эһиги ыаллар, саҥа атыыһыттар куораттан тахсаннар, күннээн олордоххут дии. Н. Неустроев
II
эб.
1. Предмет, хайааһын бэлиэтин эбэтэр хайааһыҥҥа, предмеккэ бэйэтигэр мөлтөтөн, намтатан биэриини биитэр сыһыаннаһыыны көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. ф-рын, аат. (сэдэхтик) уо. д. а. кытта тут-лар). ☉ Выражает ослабление, пониженную оценку признака предмета, действия или самого предмета и действия (употр. с прил., нареч., ф-ми гл., имен сущ. (редко) и т. п.)
Эн онно аҕыйах аҕай аста суулаан, баайан баран, оннугар ууран кэбиһээр. Суорун Омоллоон
Аана нэһиилэ аҕай өйөнөн олорор, баһын бөрүкү кыаммат буолбут. Күндэ
Учууталлар үчүгэй сыананы туруоруохтарын туттуналлар, бүтэн хаалыа диэбиттии харыстаан аҕай туруораллар. Н. Лугинов
2. Хайааһыны, бэлиэни, араас иэйиилээх сыһыан дэгэттээн (хомойуу, сөҕүү, омуннааһын, ордугурҕааһын уо. д. а.) күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает усиление действия, признака предмета с различными модально-эмоциональными оттенками (сожаление, изумление, преувеличение, зависть и т. п.)
Арыгы истэр тухары дьону-сэргэни былырбылыргыттан билиҥҥэ диэри алдьатта аҕай. Далан
Кини бэйэтэ даҕаны уһун умнас суолун, киэҥ тайҕаны быһа санныгар быыкаайык матаҕа сыыһа сүгэһэрдээх сылдьыбыта аҕай. А. Сыромятникова
Күнүскүнэн эбэ өрүс хобордоон, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
Биэс киилэлээх биэдэрэтэ Биэрэҥэлээн аҕай биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьэ, оҕолоор, дьүкээбил уота умайан күүдэпчилэнэн аҕай эрэр. Н. Якутскай
Ыраас аҕай сүрэхтээх, көнө аҕай майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Ситиннэ ыстанан тахсан үчүгэй аҕай талаҕынан курбуһуннарбыт киһи билиэ этилэр. С. Ефремов
Бу сайыҥҥыттан түүлээҕинэн төһө аҕай табаары атыыласта, доҕоор? Күндэ
Балык да бу манна баар аҕай. «Кыым»
△ Арыт бу суолта ини, ньии эбиискэлэринэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Иногда данное значение усиливается частицами ини, ньии
Доҕотторум тустара диэн Муҥнанным аҕай ини. Саха нар. ыр. II
Хайҕахтаах хара быарым Хамсаатаҕын аҕай ньии... П. Ойуунускай
3. Тардыы сыһыарыылаах ааттары кытта саҥарааччы этиллэр предмети ураты сыаналаан, чугастык санаан иэйиилээхтик чорботон этэрин көрдөрөр. ☉ С именами существительными в притяжательной форме выражает эмоциональное выделение предмета речи, с отношением к нему как к особо ценному и дорогому. Оо, оҕом аҕай, хайдах сылдьара буолла
□ Уолум миигин иитиэ, Уолум аҕай! — диириҥ. Амма Аччыгыйа
Доҕорум аҕай диэбит киһибин көрүстэхпинэ, бэрт дэҥҥэ кэпсэтэр. «Кыым»
4. Тардыы сыһыарыылаах киһи ыалдьар сирдэрин ааттарын кытта ыарыыттан суланыыны, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ С притяжательными именами, обозначающими части тела, выражает сетование, жалобу на боль
«Баһым аҕай!»— диэн эмээхсин сотору-сотору улаханнык ынчыктыыр. «ХС»
Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Абытайбын-татаппын! Икки чараас кургумум аҕай... Икки балык этим аҕай... П. Ойуунускай
Баҕайылар баара, син дьэ, Барар күннээх эбиттэр. Күүттэрэн да биэрдилэр, Көхсүм аҕай, айыы-айа! Күннүк Уурастыырап
5. Этиллэр предмети хааччахтаан, чорботон саҥарыыны (үксүгэр сэмэлиир-сиилэһэр дэгэттээх) көрдөрөр (сорох солб. аат. уонна ахс. аат. кытта тутлар). ☉ Выражает ограничение и выделение (чаще всего с оттенком осуждения и иронии) предмета речи (употр. с нек-рыми мест. и сущ.)
Ону аҕай күүтэн, төттөрү-таары аалса сылдьыбыт дьон, иһирдьэ кутуллубутунан бардылар. Н. Заболоцкай
[Арыгы:] Бардам баайдар маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы …… Ньуур туттуу мин аҕай буолтум. С. Зверев
Ол, бу төһө эмэ үйэ-саас тухары кини аҕай киэнэ буолан, турбута. Күндэ
Эчи, уоллара «Волганан» аҕай хатааһылыыр. «ХС»
△ Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта бэйэни эрэ билинии, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ С личными местоимениями я и мы имеет оттенок бахвальства
Онон фронтовик кэргэнэ мин аҕай баарбын диэн, Харытыай үҥсэргээн былдьаһа-тардыһа сатаабатах. Софр. Данилов
Киһи аймахха кэрэхсэппит …… Уол, кыыс аймаҕы кытта орооспут Мин аҕай этим, эминэ туомуй! С. Зверев
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
6. Бириэмэ, миэстэ дьөһүөллэрин кытта туттуллан күүһүрдэр дэгэттээх чопчулуур, чуолкайдыыр суолталанар. ☉ Употребляясь с послелогами времени и места, выражает уточнение, конкретизацию с оттенком усиления
Биһиги, сахалар, өйбүтүн-санаабытын саҥардыыттан аҕай бэттэх кумааҕыга суруйар литератураланан эрэбит. Күндэ
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии иннинэ аҕай Аркадий Гайдар «Тимур уонна кини хамаандата» диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Тутуу иниспиэктэрэ Петр Панкратович манна мин иннибэр аҕай сынньана кэлбит эбит. Н. Заболоцкай
Боруом биһиги иннибитинэн аҕай ааһар. Н. Якутскай
Таас, туус дьапталҕаларын үөһэ өттүнэн, сыыр хааһын аҕай аннынан туох эрэ хайаҕас чөҥөрүйэн көстөр. И. Данилов
7. Бириэмэ сыһыатын кытта хайааһын адьас соторутааҕыта, олох субу буоларын көрдөрөр. ☉ С наречиями времени выражает, что действие совершено совсем недавно, буквально сейчас (только что)
Кинилэр ол моһуогуруулара күн бэҕэһээ аҕай буолбута. Н. Заболоцкай
Бүгүн аҕай үргэммит дьэдьэн тэриэлкэни өрөһөлүү тэтэрэр. Болот Боотур
Билигин аҕай үлэлии олорбут устудьуоннар, ити кэтэһиилээх тиһэх чуораан күүтүүлээх үтүө сураҕы аҕалбытыныы, үөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
8. Сүнньүнэн -аары сыһыарыылаах сыһыат туохтууру, -ыахча формалаах сыһыаты кытта хайааһын субу аҕай буолаары гыммытын көрдөрөр. ☉ В основном с деепричастиями на -аары, с наречиями на -ыахча выражает действие
Өксүүнньэ эт-этэ аһыллан, ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
Мантан төннөөрү аҕай турбутум. И. Егоров
Хабырыыс ийэтин моонньуттан кууһар, кини хараҕыттан уу-хаар баспыт, ытыахча аҕай буолбут. Н. Якутскай.
△ Кытта дьөһүөлү, бириэмэ салаа этии кэпсиирэтин кытта тутаах этии хайааһына олох тута, тилэх баттаһа буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного времени с послелогом кытта, выражает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения
Ыһыы үлэтэ бүтээтин аҕай кытта, нөҥүө күнүгэр нэһилиэк Сэбиэтин пленумун оҥорбуппут. А. Бэрияк
Аһаҕас аанынан киһи күлүгэ барыс гынарын аҕай кытта, оттоох күрүө таһыгар уолчаан сүүрэн кэллэ. Л. Попов
♦ Аат аҕай харата көр аат <эрэ> харата
Кыыс саҥа хоту аат аҕай харата эргиллэн, киһини букатын улахаҥҥа уурбатахтык көрөн аһарда. Н. Заболоцкай
Ата хаартан, тыалтан чачайбычча аат аҕай харата сүөдэҥниир буолан барда. «ХС»
Оҕустар оргууй аат аҕай харата алтахтыы турбуттар. «ХС». Кини (кинилэр, мин) аҕай буол — киһиргээ, олус бэрт буола сатаа. ☉ Слишком выставлять себя, хвастать
Гоша эмиэ кини аҕай буолан, саамай улаханын кини быһаарбыттыы, аҕылыктанара. Н. Лугинов
[Дьаакып:] Чэ үчүгэй. Бассабыыктаан, кинилэр аҕай буолан хантаарыҥнаспыт амтаннарын билиэхтэрэ. А. Софронов
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи, бука, остуорастаан айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов. Санаа аҕай (курдук, кэриэтэ) — арыый да, бэрт кыранан. ☉ Чуточку, немного (кто, что уступает кому-чему-л. в чем-л.)
Иван Никифорович кинитээҕэр уҥуоҕунан санаа аҕай намыһах, ол оннугар туоратынан быдан бысхаҕар. Н. Гоголь (тылб.)
Манна тумана санаа аҕай сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев
Киэһэ билэр учууталыгар сылдьан бэрэбиэркэлээн көрбүтэ, үөрэҕиттэн кыратык санаа аҕай кэриэтэ хаалбыт. Н. Заболоцкай
◊ Манан аҕай (буолбат, буолбатах) — кыра көннөрү, чэпчэки буолбат, судургу (буолбатах). ☉ Не так-то легко, просто (делать такое)
Күннүктээн ууну уймуур манан аҕай дьыала буолбатах. И. Федосеев
Баай мунньуллара манан аҕай буолбат. А. Сыромятникова. Хайыы аҕай түөлбэ — хайыы- ´ үйэҕэ, хайыы сах. ☉ Уже, давным-давно
Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай. Хатан тимир собуот Хара лаахтаах көлөһөтө Хайыы аҕай кэлэн хап-сабар хамсанна. Саха фольк. Холоон аҕай (аҕайдыҥы) — мөлтөх, куһаҕанныҥы. ☉ Слабый, плоховатый. Кини да холоон аҕай киһи этэ
□ Чэ, чэ, оҕонньоргут да холоон аҕайдыҥы. «ХС»