Якутские буквы:

Якутский → Якутский

абытай-халахай

  1. саҥа алл.
  2. Олус күүстээх, киһи тулуйуо суоҕун курдук балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы (үксүн фольк. тут-лар). ☉ Выражает чувство острой нестерпимой боли — стон, стенание (обычно употр. в фольк.)
    Абытайбын-халахайбын... Аанайыкпынтуонайыкпын... Арҕаһым үүтүнэн Аргыардаах атахтаах Анньыылыы кэйиэлээн, Тииһигим бэргээтэ. П. Ойуунускай. Лахаатта [көтөр] тыына эрэ хаалан баран, саҥара сыппыт: — Алаатыка, абытайбын-халахайбын! Алаатыка, муҥмун-сорбун! Саха фольк.
  3. Алдьархай, тыын былдьаһыытын, өлүү куттала суоһаабытын көрдөрөр саҥа. ☉ Выражает чувство ужаса при смертельной опасности
    «Таарт-таарт, абытай-халахай, аны бэйэбин эккирэтэн ол иһэр. Ирдээн туран имири быһаары, сойуолаан туран суох оҥороору!»— муҥатыйда, муҥун ытаата көҕөн ийэ. Н. Заболоцкай
  4. аат суолт. Олус күүстээх, ынчыктаах-энэлгэннээх, таарымтаталыы курдук ыарыы. ☉ Сильнейшие боли, сопровождаемые стоном, стенаниями (напр., при родах)
    Айыыһыт ийэтин ыҥырар Абытай-халахай буолла, Эдьээн иэйэхсит эргитэр Энэлгэн тойуга буолла. П. Ойуунускай
    Ампаарга да тахсан, киһи утуйара диэн кэлиэ дуо? Нарыйа муҥнаах туох баар ынчыга, абытайахалахайа бу баардыы иһиллэр. В. Яковлев
    Ийэм эрэйдээх оронугар охтон, абытай-халахай аргыстаах айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай

Еще переводы:

аҕаамайдан

аҕаамайдан (Якутский → Якутский)

көр аҕаамахтан
Атастарыам, Амынньыарга аҕаамайданымаҥ. Абытай-халахай буолаат бүтүөҕэ. Сытынньаҥҥа сыстымаҥ, Сылааһынан сылаанньытыа суоҕа. И. Федосеев

айакка-дьойокко

айакка-дьойокко (Якутский → Якутский)

саҥа алл. Ыарыыта бэрдиттэн саҥа таһаарыы (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, тард. ф-тын ылыан сөп). ☉ Междометное слово, выражает чувство боли (обычно употр. в олонхо, иногда принимает притяж. ф.)
Абытай-халахай! Айакка-дьойокко! Удьаабар-Ууларда... П. Ойуунускай
Айаккабын-дьойоккобун... Көрөөхтүүр хараҕым, Көмүскэтин иһиттэн Төлүтэ ыстанан, Түөстэрим үрдүгэр Түһэрэ чугаһаата. П. Ойуунускай

олорбутунан

олорбутунан (Якутский → Якутский)

сыһ. Олорор балаһыанньаны уларыппакка, олорор балаһыанньаҕа. ☉ В сидячем положении, сидя
Олорбут олорбутунан, сыппыт сыппытынан утуйбуттар. Саха фольк. Абытай-халахай Алдьархай буолла …… Олорбутунан уҥа тааллылар. П. Ойуунускай
△ Үүммүтүнэн, охсуллубакка (хаал) (от, ходуһа тустарынан этэргэ). ☉ Оставаясь нескошенным (о луге)
Сайын өлгөм үүнүүлээх, инчэҕэй ходуһалар оттоммокко олорбутунан хаалаллар. «Кыым»

саймаһыт

саймаһыт (Якутский → Якутский)

туохт., поэт. Дуорааннаахтык, иэйиилээхтик эт-тыын эбэтэр иэйиилээхтик дуорайан тыаһаа (хол., муусука инструменын этэргэ). ☉ Говорить, вещать проникновенно; звучать звонко, протяжно (напр., о музыкальном инструменте). Үрүҥ Уолан обургу Күлүм аллайан, Күлэ былаастаан, Абаран эрэр Абытай-халахай Адьарай кыыһыгар …… Саҥа саҥаран Саймаһыппытынан бардаҕа… П. Ойуунускай
[Кырыыппа] Нуучча модун ырыатыныы Дуораһыта доллоһутта, Сааскы долгун тыаһыныы Сайдамнык саймаһытта. М. Хара

баабыскаһыт

баабыскаһыт (Якутский → Якутский)

  1. аат., эргэр. Дьахтары төрөтөргө, оҕону көтөҕөргө идэтийбит дьахтар. ☉ Женщина, умеющая оказывать помощь при родах; повивальная бабка, повитуха
    Абытай-халахай, Харалаампый, Баайаҕаттан бараҥҥын Баабыскаһытта аҕалтар. Саха нар. ыр.
  2. даҕ. суолт. Дьахтары төрөтөр, оҕо көтөҕөр. ☉ Относящийся к акушерству, повивальный
    Баабыскаһыт эмээхсин оҕотун үүс – киис тириитигэр суулаан, ийэтин баһыгар ууран баран, бэйэтэ эмиэ утуйан тоҥхойон барда. ПЭК ОНЛЯ III
    Бу дьиэҕэ, ити хаптаһын соҕуруокка хос иһигэр ийэм баабыскаһыт эмээхсин көмөтүнэн миигин оҕоломмут. «ХС»
айыыһыт

айыыһыт (Якутский → Якутский)

аат., миф. Киһи-сүөһү төрүөҕүн таҥаралара. ☉ Айыысыт (общее название богинь, покровительствующих увеличению потомства)
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьахтар талыыта киирэн] Айыыһыт ийэтин ыҥырар Абытай халахайа буолла, Эдьээн иэйэхситин эргитэр Энэлгэн тойуга буолла. П. Ойуунускай
Айыыһыт хотун хатаҕалаан, киниэхэ [кыыска] олус кэрэ дьүһүнү уонна кэрэ, чуор куолаһы бэлэхтээбит. И. Гоголев. Тэҥн. иэйэхсит
◊ Айыыһыт аттаныыта (айыыһыты атаарыы) эргэр. — дьахтар төрөөбүтүн үһүс күнүгэр оҥоһуллар былыргы сиэртуом. ☉ Старинный обряд отправления Айыысыт на третий день роженицы (с обильными угощениями, сложными ритуалами). Айыыһыт тардыыта эргэр. — былыр оҕоломмотох дьахтарга айыы ойуунунан оҕокутун көрдөһүннэрэр уустук сиэр-туом. ☉ Старинный обряд испрашивания кут ребенка нерожающей женщине (пир, исполнение сложных ритуалов)
Суон Байбаас бэйэтинэн ыҥыыр атынан кэлэн, айыыһыт тардыытын тэрииригэр Хобоону көмөлөһөрүгэр көрдөстө. И. Гоголев

хараҥар

хараҥар (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Хараҥа буол. ☉ Темнеть, меркнуть
Хараҥаран, Дьөгүөрэп эппит таҥараларын дьиэлэрэ көстүбэттэр. Н. Якутскай
Мин таһырдьа тахсыбытым номнуо хараҥарбыт этэ. Н. Заболоцкай
Киэһэ айаҥҥа туралларыгар күн киирэн хараҥаран барбыта. «ХС»
2. Харатыҥы эбэтэр ордук хара дьүһүннээх буол. ☉ Стать более тёмным по цвету, потемнеть
— Кеша тута баттаһан, Тутан ылыах толкуйдаах, Көҥдөй иһин хаһыста. Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо? Чычып-ч. Колосов хара бараан сирэйэ эбии хараҥарда. «Чолбон»
«Кыйаханыма», — Усиевич уордайбыта. Кини күөх харахтара хараҥарбыттара. Ю. Чернов (тылб.)
3. көсп. Туймааран тугу да өйдүүрдьүүллүүр кыаҕа суох буолан хаал (хол., олус долгуйан). ☉ Лишить возможности здраво мыслить, затемнить разум (напр., о сильном волнении)
Кыыһырбыт, хараҥарбыт киһиэхэ өй, толкуй мөлтөх сүбэһит буолан хаалара биллэр суол. С. Данилов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
Муҥнаах балаһыанньабар өлөр-өлүү куттала өйбүн хараҥардара. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп., кэпс. Наһаа иҥсэлэн, ымсыы буол. ☉ Стремиться к наживе, быть жадным до денег
Абытай-халахай, Харалаампый Хаһыытыыр халыҥ баайдаргар, Хаастардаах хараххар Хаһаастаах харчыгар Хараҥаран кэлбэтэҕим. Саха нар. ыр. II
Бу үйэбэр үпкэ-аска хараҥарбатахпын бэйэҥ билэҕин. ХКК
Билигин эн үөрэхтэнэн үлэһит киһи буолан эрэҕин. Ол эрээри, бука диэн, үпкэ-аска үлүһүйүмэ, харчыга хараҥара сылдьаайаҕын. «ХС»
[Убайдара аттарга] Хараҥаран анаараннар, Ханньастан хаала сыстылар. П. Ершов (тылб.)
♦ Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) көр хаан I. Хааҥҥа хараҥарбыт террористар Европаҕа кытта быгыалаан эрэллэр. Хараҕа хараҥарар — кимиэхэ, туохха эмэ олус баҕарар; ымсыырар, имэҥирэр. ☉ Непреодолимо захотеть чего-л., воспылать страстью к кому-л. (букв. глаза потемнели)
«О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн»... — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Фома кини муус маҥан, кыракый илиитин …… умсугуйан туран уһуннук ууруура. Дьахтар, мичээрдии-мичээрдии, …… уол хараҕа хараҥарбытыттан төрүт да долгуйбакка, илиитин төлө тардан ылара. М. Горькай (тылб.)
◊ Хараҕа хараҥарар — куттанан, кыыһыран аанньа арааран көрбөт буол. ☉ соотв. в глазах потемнело (напр., от испуга, от злости, от усталости)
Ол эрэйдээхтэр харахтара хараҥаран, бачча сырдыгы үөмтэлиир өйө суох, өкөччү тартаран туран хаалбыттар. Д. Апросимов
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийтэлээн ылар, кулгааҕа чуҥкунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Ол кэмҥэ Петяны олус күүскэ ойоҕоско анньан баран, ыга баттаан кэбистилэр да, хараҕа хараҥаран хаалла уонна кини өйүн сүтэрэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)