тартар диэнтэн атын
туһ. Райком «уазига» былырыын күһүн тартарыллан баран, куруламмыт, күөх ньуурдаах бааһына ортотунан чэпчэкитик элээрэн иһэр. В. Титов
Ук …… күүскэ хам тартарылыннаҕына бөҕө буолар. ПАЕ ЭАБ
Хонуу отун охсуллубутунан утары хомуйан, оҕус сыарҕатыгар тиэйэн, сиилэстиир сиргэ чопчу тартарыллара. ПАЕ УуАХО

1. аат. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх сүөһү (үксүгэр идэһэҕэ ананан). ☉ Откормленный, нагулявший жир за лето скот (или кобыла) (обычно для забоя)
   Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Туруктааҕынан дьоһуннаммат, Байтаһынынан мааныламмат, Эмиһинэн идэһэлэммэт, Бурдугу булуммат [Кэччэгэй баай]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ыкса киэһэ, аҕабыт кыыл таба байтаһынын бултуйан кэлэн, үөрүү бөҕөнү үөрбүппүт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Анаан уотуллубут, куруламмыт, кур (хол., сүөһү). ☉ Нагулявший жир, откормленный (напр., скот)
   Байтаһын биэ атыыта байтаһын биэ баар үһү (тааб.: дьахтар халыыма). Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
   Онно көрдөҕүнэ, биир толуу, байтаһын биэ мэччийэ сылдьар эбит, ол биэни Дэлэгэй өлөрөргө санаммыт. «ХС»
   Түөртээх байтаһын ынаҕы түҥнэри биэрэн түһэрэн малааһын оҥоорторо. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Байтаһын дьахтар элэк. – оҕолонор диэни билбэтэх, оҕо көрүүтүгэр эриллибэтэх дьахтар. ☉ Женщина, не рожавшая детей (потому не знающая заботы о детях)
   Байтаһын дьахтар оту баҕас мунньуо. Болот Боотур
   [Мукуйук:] Икки байтаһын дьахтар олороҕут дии, ол ити икки ардыгар сүгэн да аһаппаккыт дуо? Күндэ

дьүһ. туохт.
1. Аһара намтаан, халыйан көһүн (хаптаҕай быһыылаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Оплывать, расплываться, расплющиваться; выделяться таким видом. Чүмэчи күн уотугар туран, ууллан ньалбайан хаалбыт
□ Тыы быһаҕаһыгар диэри уу киирэн, нэһиилэ ньалбайан кэлэн кытыыга анньыллар. П. Чуукаар
Сулуоннар бары суон атахтарыгар үктэннэхтэринэ ньалбайан, кэтирээн тахсар эрэһиинэ курдук сымнаҕас уллуҥахтаахтар. ГКН МҮАа
△ Алдьанан хапсыччы бар, хомуллан хаал. ☉ Уменьшаться в объёме; становиться помятым, сплющенным
Ынах тэбэн кууһуннарда, солуур ньалбайан хаалла. М. Доҕордуурап
Дарыбыанаба Валерий Ивановиһы ньалбайбыт сэлээппэтиттэн бадарааны баспыт бачыыҥкатыгар диэри таҥнары көрөн түһэрдэ. Л. Попов
2. Кэтит хаптаҕай буолан көһүн (хол., сирэй). ☉ Выделяться своим широким плоским видом (напр., о лице)
Хантан эрэ соҕотох сыалыһар устан ньалбайан кэллэ. Ф. Филиппов
Хара сирэйдээх ньалбайбыт дэгдэгэр имнээх оҕонньор маҥан ырбаахы кэппит. С. Курилов (тылб.)
3. Үрдүккэр сөбө суох олус кэтит, киэҥ көстүүлээх буол. ☉ Быть слишком широким, сплющенным, расширенным книзу, распластанным
Буор сыбахтаах туруорбах дьиэ үүт-үкчү хас эмэ сыллааҕыта куруламмыт кэбиһиилээх от курдук харааран, ньалбайан көстөр. И. Никифоров
Олбуор түгэҕэр улахан ньалбайбыт саха балаҕана баара. ВВМ. Тэҥн. ньалҕай I
ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’, алт. дьалбай ‘быть широким, плоским’, ног. ялпай, монг. жалбийх ‘сплющиваться’