аат.
1. Туох эмэ чараас, чэпчэки бэйэ-бэйэтин кытта кыратык аалсан, таарыйсан ылар тыаһа (хол., сэбирдэх, от, долгун, солко таҥас). ☉ Шорох, шелест чего-л. (напр., листьев, травы, волн, шёлка)
Тыаһыы-ууһуу уһунна Дойдум сааскы үрэҕэ, Ол суугунтан уһугунна Мин ийэ дойдум сүрэҕэ. С. Данилов
Охоноон бүтэригэр куолаһа өссө сүрдэннэ, аар тайҕа суугуна, тыал куугуна онно баарга дылы. Л. Попов
Үөһэнэн, тыа баһынан бүтэй куугун, дириҥ суугун иһиллэр, тииттэр төбөлөрө нусхаҥнаһаллар. Р. Кулаковскай
2. Элбэх киһи биир күдьүс тыаһа-ууһа, күүгээнэ. ☉ Однообразный шум толпы, гомон
Хомуоһап дьон суугунун ортотугар тахсан барар. Амма Аччыгыйа
Куруорт дьонун көйгүөрэр Суугунугар кыһаммакка …… Бүөмчү паара күлэрүөрэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Күөх суугун поэт. — тыалтан хамсаан суугунуур хойуу от-мас. ☉ Шелестящий (-щая) от ветра густой лес или трава
Тардыҥ эрэ, үрдүк бэстэр, Күөх суугуҥҥут ырыатын. П. Тобуруокап
Аты өрөҕөтүнэн охсуллар күөх суугуну көҥү кэстэрэн, кытара сытар отону тоҕо хаамтаран …… алардары-сыһыылары ааһабыт. С. Васильев
Хатыҥ лабаалара хоҥкулдьуһа, нусхалдьыһа хамсаабыттара. [Федя]: «Күөх суугун барахсан!» — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. тув. шуугааҕын ‘шум’

даҕ.
1. Киһи сөпсөһөр, сөп дии санаабытын курдук. ☉ Правильный, верный
Дьэ, сөптөөх суолга туруммуккун. Н. Лугинов
Бу сөптөөх уураах этэ. Суорун Омоллоон
«Кырдьык даҕаны, бу сөптөөх ыйытыы буолла ээ», — диэн кини сатаҕайдык күлэн алларастаата. В. Протодьяконов
Дириэктэр олохтоох уорганнары кытта сөптөөх сыһыаны олохтообут. В. Яковлев
2. Ирдэбилгэ эппиэттиир, сөп түбэһэр, сөп буолар, табыгастаах. ☉ Такой, какой нужно, подходящий, годный
«Истиҥ эрэ…» — диэтэ, сөптөөх тылы көрдөөбүттүү, саҥата суох олорбохтоото. Амма Аччыгыйа
Педагогическай үлэҕэ бары өттүбүнэн сөбө суохпунан оскуолаҕа үлэлиирбин сатамматынан ааҕабын. Н. Лугинов
Сүбэһиккэ сөбө суох буолаахтыам ээ. А. Фёдоров
Куоракка баран хаал, онно сөптөөх үлэ көстүө. А. Сыромятникова
△ Кээмэйинэн сөп түбэһэр, табыгастаах (хол., таҥнар таҥас). ☉ Подходящий (по размеру), удобный (напр., об одежде)
Оҕобор сөптөөх түү куопта лааппыга тахсыбыт диэбиттэригэр барбытым. Софр. Данилов
Бэйэтигэр сөптөөх, илдьэ сылдьар анал инструмент оҥостуммут. Суорун Омоллоон
[Кыыс] бэйэтигэр сөптөөх туос ыаҕайаларын оргуһуоҕар иилэн, …… уу баһа барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эбэм миэхэ кыракый сону уонна эмиэ миэхэ сөптөөх кыра этэрбэһи кэһиитин уурбут. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ирдэнэрин эбэтэр буолуохтааҕын курдук, онно эппиэттиир, сөп түбэһэр. ☉ Сообразный с чем-л., соответствующий чему-л., подходящий к чему-л.
Улаханыгар сөбө суох намыыннык ньаамыргыы тоһуйда. Амма Аччыгыйа
Эн ити интеллигентнэй киһиэхэ сөбө суох сүөргү да кэмэлдьилээххин. Н. Лугинов
[Чокуурап:] Чэ, күммүт ыраатта. Сөптөөх үлэ буолла. С. Ефремов
Уоһа хатыҥыр бэйэтигэр сөбө суох эттээх. Г. Колесов
4. Туохха эмэ анаабыт курдук, көдьүүстээх, туһалаах. ☉ Годный к чему-л., подходящий к чему-л., достойный чего-л. [Сэбирдэх Сэмэн:] Тыый, дьэ, тардыас киһи буоллаҕа, үлэҕэ саамай сөптөөх киһи, кими кытта кэпсэтэн күнү-дьылы барыаҕай! П
Ойуунускай. Тула өттүнээҕи айылҕата бэрт кэрэ, куруорт оҥорорго сөптөөх сир буолуоҕа. Суорун Омоллоон
[Михаил:] Табаарыс Павловы биһиги бары билэбит, сөптөөх хандьыдаат. С. Ефремов
5. Тэҥнээх, холоонноох, дьүөрэлээх (ордук киһини этэргэ). ☉ Подходящий, равный кому-л., достойный кого-чего-л. (обычно о человеке)
Дьэ, мин эйиэхэ сөптөөх атас буолуом. Н. Неустроев
Сүүһүнэн ааҕар үрүҥ-хара сүүрүктээх, төһө эмэ элбэх кулут дьонноох, кырдьык даҕаны, тойоҥҥо сөптөөх, сүдү киһи эбит. Эрилик Эристиин
Сомсооҥҥо сөптөөх кыыс, дьахтар суоҕун кэриэтэ этэ бу кыракый нэһилиэккэ. В. Титов

аат. Оту кэбиһэргэ, бугуллуурга аналлаах туттар тэрил (хаппыт титириктэн нарыланан оҥоһуллубут укка оту батары анньар уһуктаах өттүгэр отучча сэнтимиэтир уһуннаах, ачаах курдук салааны (чохойу) сигэнэн баайан олордуллар). ☉ Сельскохозяйственное орудие для метания и укладки сена в копны, вилы (изготовляются из сухой лиственницы: к острому концу древка накладывается и затем привязывается в виде параллельного рога тальниковыми ремешками примерно тридцати сантиметров вспомогательная остроконечная ветка)
Дьөгүөрдээн атырдьаҕы туора тутан, илиитинэн баттыалаан чиҥэтэ-чиҥэтэ, уонча бугулу бугуллаата. Амма Аччыгыйа
Урууп быраата, биир уолан киһи Сэмэн, дьиэ ааныгар олорон, хараҕар даҕайан көрө-көрө, атырдьах сигэлиир. Күндэ
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
тюрк. адыр, азыр, айыр
♦ Атырдьах маһын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон. Атырдьах маһыныы араҕыс — кими эмэ кытта эйэлээх буолуугун, доҕордоһуугун букатын уурат, эргиллибэт гына араҕыс (былыргы сахаларга маннык үгэс баара: икки ини-бии эбэтэр доҕордуу дьон иирсэн, этиһэн баран, атырдьах маһы эбэтэр салаалаах оту ылан, хайа тардан баран, икки аҥыы, кэннилэрин хайыһан да көрбөккө, арахсаллара үһү. Ол аата хаһан да иллэспэт, көрсүспэт бэлиэлэрэ буолар: хайа тардыллыбыт мас, от хаһан да холбоспотун кэриэтэ). ☉ Рассориться навечно; расстаться навсегда (у древних якутов был такой обычай: два брата или друга, поссорившись, брали вилообразную палку или ветвистую траву и, разделив её на две части, уходили в разные стороны, даже не оглядываясь
Это было знаком окончательного их раздора, непримирения, подобно тому, как поломанная палка или разорванная трава никогда обратно не срастаются). Мин олоҕум суола Сергей олоҕун суолуттан атырдьах маһыныы арахсыбыта ыраатта. Софр. Данилов
Соҕотох оҕом буоллаҕыҥ. Ханна атырдьах маһыныы арахсыахпытый. Болот Боотур
Биир сыл ааста кинилэр [Айдар уонна Саргы] атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
Кини [Дайыыкка] баттыгастаах тойоттортон букатын атырдьах маһыныы арахсыбыт. А. Сыромятникова
Атырдьах салаатын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс. Оччоҕо ол аата, атырдьах салаатын курдук арахсар буоллахпыт дии. С. Ефремов
◊ Атырдьах ыйа — халандаарынан ахсыс ый, сайын бүтэһик ыйа: от ыйын кэнниттэн кэлэр. ☉ Август
Атырдьах ыйын ыраас күннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов
Куруорт үс сезоҥҥа эмтиир — бэс, от, атырдьах ыйдарыгар. И. Данилов. Кыдама атырдьах — кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ, түстэнэрин саҕана туттуллар уһун атырдьах. ☉ Длинные вилы, которыми метут и завершают верхнюю часть стога
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, ньүрүс гынан, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа. Ортолуур атырдьах — кэбиһиллэр от аҥаара буолбутун кэннэ туттуллар орто кээмэйдээх атырдьах. ☉ Вилы, которыми метут верхнюю половину стога. Оппут үрдээн эрэр, онон ортолуур атырдьаҕынан кэбиһэн бардыбыт. Тимир атырдьах — мас уктаах, үс эбэтэр түөрт салаалаах тимир атырдьах. ☉ Железные вилы с деревянной рукояткой. От таһыгар үс тимир атырдьах сиргэ батары анньыллан турар
□ Быыкаа ампаар аанын чанчыгар саха билбэтэх сэбэ-сэбиргэлэ чуоҕуспут: тимир кытыылаах мас лаппаакы, түөрт тимир үөлэрдээх атырдьах, онтон долбуурга буор көһүйэлэр эгэлгэлэрэ кэккэлээбиттэр. Л. Попов