куучугурас диэнтэн хай
аата. Тоҕус саҕана дьэ барыы-кэлии хойдуоҕа. Үлэҕэ тиэтэйэн хааман-сиимэн куучугураһыы, биир-икки тылынан эҕэрдэлэһэн үөгүлэһэр хаһыы. А. Кривошапкин (тылб.)

куучугураа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор Мавраны сыарҕаҕа олордон баран, оҕуһун миинэн, аллаах соҕустук хаамтаран куучугуратан истэ. М. Доҕордуурап. Киһибит хойутаан түүн үөһүн саҕана куучугуратан кэллэ. Я. Семенов

куучугураа диэнтэн холб. туһ. Онтон чигдигэ салааска кыыкынаата, тоҥ этэрбэстэр тыастара куучугурастылар. Болот Боотур
Түөрт уол атахтарын тыаһа куучугураһа, хараҥаҕа элэҥнэһэ турдулар. Д. Таас

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эрэ туохха эмэ аалсыытыттан, ыгыллыытыттан, кыбыллыытыттан тахсар бытаан синньигэс тыаһы таһаар. ☉ Протяжно скрипеть (напр., о двери, санях)
Хотон аана биллэ-биллибэттик кыыкынаата. Софр. Данилов
Айанньыт сыарҕата кыыкыныыр. Эрилик Эристиин
Сыарҕа ыллыга араастаан кыыкыныыр, куучугуруур, сырдьыгыныыр, сыарҕа сыҥааҕа хаахыныыр. Н. Габышев
2. Кэһиэхтээх, бүппүт куоласкынан сэниэтэ суохтук нэһиилэ саҥар, саҥа таһаар. ☉ Говорить слабым сиплым голосом, издавать слабый скрипучий звук
«Ох, Айыы Тойон таҥара!.. Туох иһин накаастыыгын!» — диэн кыыкыныыр Архыып оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ, быарын харбанаат, чохчойо-чохчойо, күлэн кыыкынаата. И. Гоголев
Ийэлэрэ бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
△ Ыараханнык, тыастаахтык тыын. ☉ Дышать тяжело, с хрипом, сипеть
Өлөрө чугаһаабыт эмээхсин кыыкыныыр. Амма Аччыгыйа
Ыараханнык бааһырбыт …… Коля Манасов …… сэбиргэҕэ дэгдэҥнии-дэгдэҥнии, тыастаахтык кыыкынаан тыынара. Эрилик Эристиин
Хата уолгут тыҥатыгар кыырпах да саҕа кыыкынаан иһиллэр туох да суох. Хаһан да тымныйбатах киһи курдук. «ХС»

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар көмө суолталанар. ☉ В форме дательно-местного падежа имеет служебное значение
Паарта анныгар ат биир өрүү кымньыыта хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Атахпыт анныгар хаар куучугуруур. Н. Габышев
Хоту сыыр анныгар көстөр хоруобуйа диэки ыйда. Болот Боотур
Роман Иван Петровичтыын трибуна саамай анныгар олордулар. И. Никифоров
2. Таһаарыы түһүккэ хайааһын предмет алын өттүттэн тахсарын, тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В исходном падеже употребляется при обозначении предмета, из-под которого исходит действие (из-под)
Ити кэмҥэ сыыр анныттан бэрт намылхай саҥа эҥээрийэн иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Анараа хоско орон анныттан биир чымадааны ылла. Н. Габышев. Көхтөөх күлүү утуйаары сытар уолаттары суорҕан анныттан туруортуур. А. Федоров
3. Туттуу түһүккэ хайааһын предмет алын өттүнэн, аттынан оҥоһулларын, тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В орудном падеже употребляется при обозначении предмета, под которым совершается, распространяется действие (под, ниже; из-под)
Хаҥас иэдэһин аннынан кыракый кимистигэс көстө түһэр. А. Федоров. Атым аргынньахтыы түспүт мас аннынан ыстанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Кинилэр бассабыыктарга өстөөх баайдар түннүктэрин аннынан барар наадатыгар, быһа суолу хаалларан, дэриэбинэни эрийэ-буруйа бардылар. Эрилик Эристиин

I
аат.
1. Сатыы киһи эбэтэр сүөһү эрэ сылдьар кыараҕас суола. ☉ Тропа, тропинка
Сөдүөччүйэлээх титиик кэннинээҕи иһирик ойуурга киирэр сүөһү ыллыгынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ынах ыллыгын ойоҕоһугар турар уот сиэбит көҥдөй тиитин иһигэр киирэн хаалла. Суорун Омоллоон
Биир түөрэм хараҥа ыркыйга киирэн иһэн көрбүтэ, эһэтэ тайах ыллыгар бу уун-утары кытара сытар эбит. Болот Боотур
Туундара. Саатар ыллык да оҕочооно суох эбээт. «ХС»
2. Тимир суол рельсэтэ. ☉ Рельсы, по которым движутся колёса вагонов
Арыт биһиги тимир суол ыстаал ыллыктарын туораан ааһарбыт. И. Федосеев
Киһи хараҕа көрбөт ырааҕыттан сыыйыллан тимир суол ыллыктара сыталлар. Эрилик Эристиин
Уон аҕыстаах кыысчаан Раймонда Дьян Вьетнам сэриитин бырачыастаан, саалаах-сэптээх пуойас айаннаан иһэр тимир ыллыгар туора түспүтэ. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ суола, тосхоло, туруоруллар хайысхата. ☉ Поставленная цель, направление чего-л.
Кини латыш литературатын уопсастыбаннай охсуһуу ыллыгар киллэрбитэ, таһымын быдан үөһэ көтөхпүтэ. Софр. Данилов
Киэҥ ыллыкка киллэрбит, үөрэх сырдыгын биэрбит Ытыктабыллаах учууталым! И. Гоголев
Тус бэйэҥ туруулаһыах тустааххын. Оччоҕо эрэ бу ыллыктарыҥ арыллан ол дьолго тиэрдиэхтэрэ. «ХС»
ср. якут. ыыр ‘тропа’, др.-тюрк. из ‘след’
II
аат. Сыарҕа айанныырыгар (халтарыйарыгар) чэпчэки буоллун уонна элэйбэтин диэн сыҥааҕын аннынан батыһыннары сааллар уһун синньигэс тимир. ☉ Узкая железная пластина, закрепляемая вдоль каждого полоза саней для прочности и лучшего их скольжения, подрез
Ыллыктаах сыарҕа аалыҥныырыттан салҕан хаалбыт Коля Манасов кэпсэтиитин тохтотто. Эрилик Эристиин
Сыарҕа ыллыга араастаан кыыкыныыр, куучугуруур, сырдьыгыныыр. Н. Габышев
Сотору кини сыарҕатын сыҥааҕын үүттээн баран урут тардыллыбыт бэлэм ылахтаах атахтары олордон барда. Баттык, ыллык саайда. Д. Кустуров