курбай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сэлиэһинэй солуоматын Сиэрпэ кырдырҕатарын, Кучугуруур жаткабыт Курбаҥныырын көрөбүн. М. Тимофеев-Терешкин

кучугураа диэнтэн холб. туһ. Кини [Баайка] хас да киһи, үлүбээй ыта-ыта, суол устун ааһа сырсан, кучугураһа турбуттарын иһиттэ. Д. Таас
Халлаан сырдыыта эмиэ дьыбар түстэ, инчэҕэй сир киһи хаамтаҕына, кучугурас буолуор диэри тоҥно. В. Арсеньев (тылб.)

кучугураа диэнтэн дьаһ
туһ. Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. [Сүөдэрдээх] ону итигэстээн ылан, …… сиэн кучугураппыттара. П. Аввакумов
Килиэппитин курк-харк ыстыыбыт, Куһуок саахары кирэн кучугуратабыт. Тулхадыйбат д.

I
сырылаа I диэнтэн холб. туһ. Элбэх ат туйаҕын тыаһа кучугуруур, сыарҕалар сырылаһаллар. Амма Аччыгыйа
Эйигинэ суох Сыыдам наарталар Сыыйылла сырыласпаттар. П. Тобуруокап
Үрэх сүүрдэр, сотору буолаат, кынаттар тыастара сырыластылар, суугунастылар, быһа охсон аастылар. «ХС»
II
даҕ. Быстыбакка биир кэм «сырр» гынар тыастаах. ☉ Шипящий; трескучий; знойный
Санаабар, аамдаам ахсынньы Сырылас тыына сыһыйбыта. Р. Баҕатаайыскай
Сырылас куйаас да сатыылаатын, Сылдьыам атах сыгынньаҕын! С. Тарасов
Кынат тыаһа сырылас. «ХС»

I
аат. Тураҥ буор, туустаах буор. ☉ Солончак, солонец
Сүөһүлэрбит алаас кудутун буланнар, арахпат буоллулар. — Таба даҕаны, атын да хамсыыр харамай барыта кудуну таптаан сиир, салыыр. Багдарыын Сүлбэ
[Буур тайах] хаа-дьаа тууска наадыйан кудуга киирэр. Н. Босиков
эвенк. куду
II
сыһ.
1. Туох эмэ (хол., хаар, буор) аннынан киһи билбэт курдук кистии-саба; дьөлө (хас). ☉ Тайком, незаметно, неприметно; очень осторожно (подкопать под снегом, под землей)
Саһыл үктэммит суолун ойоҕоһугар оҥхой хаһан баран суолун саамай аннын куду хаһыллар, ол кэнниттэн хапкааны иитэн ууруллар. ТСКБ
Суол анныгар баар хаар, бөрө суолга кыратык да үктэннэр эрэ дьөлө түһэн хапкаан тэриэлкэтигэр үктүүр гына оччо чарааһыгар диэри куду хаһыллар. КГП ББНь
2. Эрчимнээхтик, харса суох, супту; тохтоло суох. ☉ Стремительно, быстро; без промедления
Петровскай куду хааман киирэн тырыбыынаҕа тахсар. Н. Якутскай
Кини иирэлэрдээх хонуу устун, куду соҕус хааман истэ. А. Сыромятникова
Самасыбааллар кэллэхтэринэ, экскаватор чоҕу куду кутан иһэр. «ХС»
♦ Куду ас — 1) киһиэхэ тугу эмэ саҥата-иҥэтэ суох, кистии-саба биэр. ☉ Подсунуть кому-л. что-л. (быстрым движением) тайком, скрытно, незаметно
Оҕонньор киниэхэ кэһиилэнэн кэлбит улахан балыгын куду анньар. И. Данилов
Баҕар, луохтуур сөбүлэһиэ, оччоҕо тута куду анньан биэрэргэ харчы наада этэ. Д. Таас
Лаана ааһан иһэн аҕатын илиитигэр «Огонек» сурунаалы куду анньан баран, эмиэ көрүдүөргэ элэс гынан хаалбыта. В. Гаврильева; 2) түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт. ☉ Сдвинуть, отодвинуть (быстрым движением)
[Сүөдэр] …… туос бытархайын уматан түрдэс гыннарда да, чохчотун аҥаар кытыытыгар куду анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, миискэлээх чэйин тобоҕолоон, иннин диэки куду аспыта. П. Аввакумов
Ньургун …… тимир оһоҕор маһын тобоҕун хаалаан биэрээт, чаанньыгын үөс диэки куду аста. «ЭК». Куду харбаа — 1) тугу да ордорбокко, хаалларбакка ыл, былдьаан ыл. ☉ Забирать, отнимать, отбирать что-л. у кого-л. без остатка
Тугу оҥорбутун барытын хаһаайына куду харбыыр буолан, кулут таһаарыылаахтык үлэлииргэ интэриэһэ суоҕа. КФП БАаДИ
Баайдар элбэх сири куду харбыыллар, …… оттон дьадаҥылар үктэнэр да сирдэрэ суох. АЕВ ОҮИ
Пепеляев дьоно омукка күрүүллэригэр үгүс үбү-баайы куду харбыырга кыһаллыахтара. «ХС»; 2) тугу эмэ түргэн хамсаныынан, биллибэтинэн тутан ыл. ☉ Схватить, подхватить что-л. незаметно, быстрым движением
Хотой …… Куба кыылбар куугунаан түстэ, Кучугуруу-кучугуруу куду харбаата. Ньургун Боотур
Куораан далай ытыспынан Куду харбааммын Кууһуулаах иһэбин. П. Ойуунускай
[Кутуйах:] Куду харбыыр сахха Куоска куттуо суоҕа, Кутум куртахпар түһэрэ уурайдаҕа. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. ходы ‘вниз, находящийся ниже’