кушать, есть; тугу аһаатыҥ ? что ты ел?

туохт. Аһара аһаа, олус элбэҕи сиэ. ☉ Кушать много, переедать, наедаться до отвала. Алаа Моҕус аһаан-сиэн, бэтэҕирдээн бүттэ

сыһ., кэпс. Киһи астыммат гына; быстах-остох (саҥар-иҥэр, аһаа эҥин). ☉ Для виду, кое-как, елееле (говорить, кушать и т. д.)
Ирина онуоха бастаан тоҥуйдук сыһыаннаста, өскүөрүтүн дуом-даам кэпсэттэ. Р. Баҕатаайыскай
Ол-бу туһунан дуомдаам курдук кэпсээт, уурайан хаалла. Г. Нынныров
Бытааннык дуом-даам аһыыр киһини сонно сирэр. «Чолбон»

аат., эргэр. Иҥсэ, обот. ☉ Жадность, алчность
Соллоҥноро сордоото, идэмэрдэрэ иэнигийдэ... П. Ойуунускай
Кинилэр [баайдар] кыра-хара норуот хаанын иһэ олорбуттара баччааҥҥа эрэ дылы буоллун. Кинилэр идэмэрдэрин тохтотуохха. Түксү! Күндэ
Иҥсэлээх соҕустара Илиилэрэ илибирээбит, Идэмэрдэрэ көппүт. С. Зверев
ср. монг. идэ 'есть, кушать; съедать, пожирать (о животных)'

сыһ. Сиикэйдиҥитик, ситэ буспатах курдук (хол., аһаа, сиэ). ☉ Полусырым, недоваренным (напр., есть, кушать)
Сэһэргэһээччилэр, сүүрүҥүйдүү буспут тайах сыалаах этин сытыы саха быһаҕынан элийэн ылан ыстыы-ыстыы, бэйэ-бэйэлэрин көрсүбэккэ олорбохтоотулар. Н. Борисов
Сүүрүҥүйдүү буспут илии тастаах сылгы этин кырбастара, улахан миискэҕэ хоторуллан, остуол ортотугар уурулуннулар. «Кыым»

туохт., кэпс. Амтанын сөбүлээн, амтаһыйан туран, минньигэһиргээн сиэ. ☉ Есть с удовольствием, с аппетитом; лакомиться
«Дьэ бэрт ас эбит», — диир Мааппа эмээхсин, ол эрээри олус сымсайбатаҕа таһыгар көстөр. Далан
Полозов, болҕомтолоохтук тэриэлкэтигэр төҥкөйөн олорон, хас куһуогу барытын кэриэтэ сытырҕалаан көрө-көрө бытааннык, «бэркэ сымсайан, толкуйдаан, сааһылаан» аһыыра. И. Тургенев (тылб.)
с.-юг. йумса ‘израсходовать, проесть’, бараб. йимҕэ ‘кушать’

туохт.
1. Туох эмэ тугун-ханныгын чопчу билээри сирийэн, болҕойон көр-иһит. ☉ Внимательно, очень подробно вникать, чтобы узнать суть чего-л.
Истэ билгэлии, Көрө бүдүүлүү, Көрүү көрүүлэнэ олордохпуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрө бүдүүлүү сырыттахпына, араас бэйэлээх күндүл хаҥыллары сүүстэригэр сүгэлэнэн баран …… ыстыы-ыстыы ыйыстыбытынан баралларын элбэҕи билэбин. М. Доҕордуурап. Тэҥн. бүдүй II
2. көсп. Аһаа-сиэ; өлөр-өһөр. ☉ Есть, кушать, жрать; убивать, кончать кого-л.
Ол курдук көмүлүөк дьиримнии эккириир уотунан сырдатынан, сырдык-хараҥа былдьаһыгар аһаан-сиэн бүдүүлээн бүтэбит. Р. Кулаковскай
Бассабыык миигинэн бүппэтэх Өлөрөн, хотуҥҥун күндүлээ! Түөкүннээн эрэйи билбэтэх Хара ыт, чэ, миигин бүдүүлээ! Эрилик Эристиин

туохт.
1. Тугу эмэ сиэ, ас гынан аһаа (үксүн элбэх аһы иҥсэлээхтик сиир туһунан). ☉ Есть, кушать (обычно в большом количестве и с большим аппетитом)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
«Ээ, минньигэс да эбит! Амсайбатаҕым ыраатта», — дии-дии өрүһүспүт курдук сиэн-аһаан барар. Н. Якутскай
Бурдугу ахтан иэдэйбит дьон, үрдүгэр түһэн үчүгэй аҕайдык саламааттаан ыргытан сиэн-аһаан баран, утуйан хаалыа этилэр. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Олус уордайан, кыыһыран ким эмэ үрдүгэр түс, мөх-эт. ☉ Наброситься на кого-л. с бранью, с руганью
Тымтыаххынан тымтан, сиэхаһыах быһыытыйан кэлэн бараҥҥын, кини кыра оҕо киэнинии икки инники тииһэ килбэйэрин, сэмэлэнэ санаан кэтэҕин суураланарын көрдөххүнэ, мичээрдээбиккин бэйэҥ да билбэккэ хаалаҕын. Софр. Данилов
Субу сиэх-аһыах курдук үллэн булгунньах төрүөн буугунуу турда. Н. Заболоцкай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта. И. Федосеев
♦ Сиэххэ-аһыахха дылы (айы- лаах) — ынырык, дьулаан көрүҥнээх. ☉ С угрожающим видом
Дьиэ иһэ толору саалаах-саадахтаах, сиэххэ-аһыахха дылы баҕайылар — сорохторо туран эрэн, сорохторо хаама сылдьан аһаансиэн дьаабыланаллар. Д. Токоосоп
Дьүһүнүнэн-бодотунан даҕаны сылыктаатахха, оннук сиэххэ-аһыахха айылаах көрүҥэ суохха дылы этэ. Тумарча

туохт.
1. Бэлэм эбэтэр бэйэҥ астаабыт аһылыккын сиэ (сиэ диэннээҕэр киэҥ суолталаах). ☉ Принимать пищу, кушать, есть (имеет более широкое значение, чем сиэ)
Аҕаа, киирэн аһылыккын аһыаҥ үһү. А. Софронов
Хата ас диэбиккэ дылы, эн аһыаххын баҕараҕын дуо? Мин ас бэлэмниим эрэ. С. Ефремов
Аһаан бүттүм. Туран хаамыталаатым. Т. Сметанин
2. Айаххын иитин. ☉ Содержать себя, питаться самому
Кини туһах, сохсо иитэн хабдьынан уонна куобаҕынан аһаан олорбута. Эвен фольк. «Онно тахсан дайааркалаан аһаа, Марья Романовна, эн мин кэнсэлээрийэм үлэтин кыайыаҥ суох», — диэх этим. С. Ефремов
Былыр аҕата Хоохтуй оҕонньор быччыкынан аһаан олорбут күтүр. А. Сыромятникова
Аҕаҥ суоҕуттан, Аһыыр наадатыттан, Аҕыйах сааскыттан Кулаак хотонугар Хорҕойбут кыыс! Эллэй
3. эргэр. Ис (арыылаах кымыста). ☉ Пить (кумыс)
Тоҕус төгүл уруйдаан, Аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силис арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын аһаан барда. С. Зверев
♦ Аһаабыт иһитигэр холлор — үтүөнү куһаҕанынан төлүүр. ☉ Добро оплачивает неблагодарностью
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһанан сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ. ГНС СТСДТ. Аһыаҕын астаах, таҥныаҕын таҥастаах — байылыат, баайдаах-дуоллаах. ☉ Зажиточный, состоятельный
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ. Аһыаҕын аһаабыт, сиэҕин сиэбит (киһи) — олохтон ылыахтаах өлүүтүн-чааһын ылбыт (киһи); олоҕу олорбут, сөптөөх уһун үйэлэммит (киһи). ☉ Проживший в свое удовольствие (человек); проживший до старости (человек)
Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
Ол гынан баран, сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан аны куттанарым ааһан турар, мин этиим! Н. Якутскай
◊ Аһыыр быһах — аһыыр хоско (куукунаҕа) эрэ туттуллар быһах (хол., килиэп быһарга). ☉ Кухонный нож. Аһыыр остуол — аһыырга туттуллар остуол. ☉ Столовый стол
Кэпсэтии мэлдьи куукунаҕа, аһыыр остуолга барара. Г. Колесов. Аһыыр хос — олорор дьиэ аһыырга аналлаах остуоллаах, тээбириннээх биир хоһо. ☉ Столовая (комната)
«Маама!.. Маама!..» диэн хаһыытаабытынан сэттэлээх уол оҕо сүүрэн киирэн куукуна оһоҕор өйөнөн турбут сыпсыны түҥнэри көтөн лаҥкынаппытынан, аһыыр хоско ааста. Софр. Данилов
Куорат кыбартыыратын аһыыр хоһо. С. Ефремов
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4